Engellilik Nedeniyle Memur Tayini Reddi Davası: Şartlar, Belgeler, Süre ve Dilekçe

Engellilik nedeniyle memur tayini, engelli memurun görev yerinin Devlet Memurlarının Yer Değiştirme Suretiyle Atanmalarına İlişkin Yönetmelik (Yönetmelik) Ek madde 3 uyarınca değiştirilmesini istemesidir. Raporunda en az yüzde 40 engelli olan memur ya da eşi veya bakmakla yükümlü olduğu birinci derece kan hısmı ağır engelli raporlu olan memur bu talepte bulunabilir.

Halk arasında tayin, engelli memur yer değiştirmesi ya da engellilik nedeniyle yer değişikliği talebi diye anılan bu işlemin Yönetmelikteki adı yer değiştirme suretiyle atamadır; «tayin» sözcüğü memurun görev yerinin değiştirilmesini ifade eder. 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu (DMK) madde 72 fıkra 6 engelli memurların yer değiştirme taleplerinin karşılanması için düzenleme yapılmasını öngörür; talebin şartları Ek madde 3'tedir.

Talep reddedilirse ret işlemine karşı idare mahkemesinde iptal davası açılır. Özel kanunlarında ayrı süre gösterilmeyen hallerde idare mahkemelerinde dava açma süresi İYUK madde 7'ye göre altmış gündür ve idari uyuşmazlıklarda yazılı bildirimin yapıldığı tarihi izleyen günden başlar.

Ek madde 3, görevdeki memura engellilik durumunu gerekçe göstererek yer değiştirme talep etme imkânı verir. Bu imkândan iki grup yararlanır: raporda en az yüzde kırk engelli çıkan memurun kendisi ve eşi ya da bakmakla yükümlü olduğu birinci derece kan hısmı ağır engelli raporlu olan memur.

Engellilik raporu, Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik (Erişkinler Yönetmeliği) uyarınca hazırlanan, kişilerin engel ve sağlık durumunu belirten belgedir. Engel oranı, engel durumunun engel alanları kılavuzundaki oranlara göre yüzde olarak belirlenip raporun ilgili bölümüne yazıldığı orandır.

Erişkinler Yönetmeliği ağır engelliliği «tam bağımlı engelli birey» ifadesiyle karşılar: engel oranı %50 ve üzeri olup günlük yaşam aktivitelerini yardım almasına rağmen kendi başına gerçekleştiremeyen birey.

Talebiniz reddedildiyse üç adım belirleyicidir:

1. Ret işleminin tebliğ tarihini ve gerekçesini belirleyin; 60 günlük dava açma süresi tebliği izleyen günden işler.
2. Gerekçeyi Ek madde 3 ve engellilik raporunuzla karşılaştırın; yakınınız adına başvuruyorsanız raporda ağır engelli (tam bağımlı) niteliğinin yazılı olup olmadığına bakın.
3. Süre içinde idare mahkemesinde iptal davası açın ve koşulları varsa YD isteyin.

1. Engellilik Nedeniyle Memur Tayininin Hukuki Dayanağı ve Temel Kurallar

Engelli memurun tayin hakkı Yönetmelik Ek madde 3'e dayanır; 657 sayılı Kanun'un 72. maddesi bu düzenlemenin yapılmasını öngörür.

Anayasa madde 10, özürlüler dahil çocuklar, yaşlılar ve bazı diğer gruplar için alınacak tedbirlerin eşitlik ilkesine aykırı sayılamayacağını belirtir. Danıştay 2. Daire, bu ilkenin hayata geçirilmesi için Yönetmeliğe Ek madde 3'ün eklendiğini kabul etmiştir (Danıştay 2. Daire, E. 2016/12301, K. 2019/7269, 17.12.2019). Ret işlemine karşı yargı yolu Anayasa madde 125 uyarınca açıktır; mahkeme işlemin hukuka uygunluğunu denetler, yerindeliğini denetleyemez.

1.1. Engelli Memur Yer Değiştirme Hakkının Dayanağı: 657 Madde 72 ve Yönetmelik Ek Madde 3

DMK madde 72 fıkra 1, yer değiştirme suretiyle atamaların «adil ve dengeli bir sistem içinde» yapılmasını öngörür. Fıkra 6 (6518 sayılı Kanunla eklenmiştir) ise memurun kendisi, eşi ya da bakmakla yükümlü olduğu ve birinci derece kan hısımlığı bulunan aile fertlerinden biri engelliyse, engellilik durumundan doğan yer değiştirme taleplerinin karşılanabilmesi için bir düzenleme yapılmasını öngörür.

Kanun maddesi düzenleme yapılmasını öngördüğü için talebin şartları Yönetmelikte aranır. Ek madde 3, 2014/6578 sayılı Bakanlar Kurulu Kararıyla Yönetmeliğe eklenmiş ve «Engellilik Durumuna Bağlı Yer Değişikliği» başlığını taşır.

Yer değiştirme suretiyle atamalar kurumlarca hazırlanan bir plan dahilinde yapılır ve her kurum, ilgili düzenlemeye aykırı olmamak kaydıyla kendi personeli için ayrıca yönetmelik çıkarabilir.

1.1.1. Ek Madde 3'ün Güncel Metni: Kimler, Hangi Talepler, Kısıtlayıcı Hükümlere Tabi Olmama

Mevzuata uygun alınan engellilik raporunda en az yüzde 40 oranında engelli olduğu belirtilen memur ile eşi veya bakmakla yükümlü olduğu birinci derece kan hısımlarından biri ağır engelli raporlu olan memur, engellilikten doğan gerekçelerle yer değiştirme talebinde bulunabilir.

Bu kapsamdaki talepler Yönetmelikteki kısıtlayıcı hükümler aranmaksızın, kurumun kadro imkânı ve teşkilat yapısı gözetilerek karşılanır. Kısıtlayıcı hükümler uygulanmaz; buna karşılık Ek madde 3 talebin kabulünü kendiliğinden sonuçlandırmaz, çünkü kadro imkânı ve teşkilat yapısı değerlendirmeye girer.

Memurun kendisinin, birlikte yaşadığı eşinin ya da bakmakla yükümlü olduğu çocuklarının engelinin tedavisi için yer değişikliği talep edilirse, gidilecek yerin memura ve bu kapsamdaki yakınlarına engel durumları bakımından elverişli olması aranır. Rapor tek başına hak vermez; ilgili mevzuata göre diğer şartların da sağlanması zorunludur.

1.1.2. Engelli Memur Tayininde Güncel Olmayan İki Hüküm: «Bir Defadan Fazla» İbaresi ve İsteği Dışında Yer Değiştirilmeme Fıkrası

Ek madde 3 metninde yer alan «bir defadan fazla» ibaresinin yürürlüğü Danıştay 16. Dairenin 02.07.2015 tarihli kararıyla durdurulmuş, Danıştay 2. Dairenin 21.03.2018 tarihli kararıyla ibare iptal edilmiştir; bu ibareye dayanan anlatımlar güncel değildir.

1.2. Engelli Memur Tayininde Genel Yönetmelik mi, Kurum Yönetmeliği mi Uygulanır?

Danıştay 2. Daire, bir gümrük memurunun başvurusunun kurumun yer değiştirme yönetmeliğine göre değil Ek madde 3'e göre değerlendirilmesi gerektiğini kabul etmiş; Gaziantep BİM ise Yönetmelik madde 28 uyarınca özel yönetmeliği bulunan jandarma personelinin davasında özel yönetmeliklerin uygulanacağını belirterek davayı reddetmiştir.

Zorunlu yer değiştirme kapsamındaki gümrük memuru, %95 engelli oğlu nedeniyle yerinde kalmak istemiş, Ek madde 3 eklendikten sonra yaptığı yeni başvuru kurumun yer değiştirme yönetmeliğine dayanılarak reddedilmişti. Bursa 3. İdare Mahkemesi işlemi iptal etti. Danıştay 2. Daire, başvurunun kurum yönetmeliğine göre değil Ek madde 3'e göre değerlendirilmesi gerektiğini belirterek idarenin temyizini reddetti ve iptal kararını gerekçesini değiştirerek oybirliğiyle onadı. Karar Ek madde 3'ün o tarihteki metnine ilişkindir; bu metnin bir fıkrası sonradan mülga edilmiştir.

Bir uzman jandarma çavuş, %100 engelli, tam bağımlı babası için Elazığ'a atanmak istedi; Diyarbakır 2. İdare Mahkemesi işlemi iptal etmişti. Gaziantep Bölge İdare Mahkemesi (BİM) 1. İdari Dava Dairesi, Yönetmelik madde 28 uyarınca jandarma personeline özel yönetmeliklerin uygulandığını, jandarma mevzuatının babanın sağlık durumunu ancak aynı çatı altında yaşanıyorsa dikkate aldığını ve babanın davacıyla aynı çatı altında yaşamadığını belirterek idarenin istinafını kabul etti ve davayı reddetti (Gaziantep Bölge İdare Mahkemesi 1. İdari Dava Dairesi, E. 2020/77, K. 2020/557, 06.11.2020). Bu karar, özel yönetmeliği bulunan kurumlarda Ek madde 3'ün tek başına yeterli olmayabileceğini gösterir.

Danıştay 2. Daire, %100 engelli annenin vasisi olan gümrük memurunun davasında da idarenin temyiz isteminin reddine ve idare mahkemesi kararının gerekçesi değiştirilerek onanmasına oybirliğiyle karar vermiştir (Danıştay 2. Daire, E. 2016/7805, K. 2020/637, 06.02.2020).

Atama dönemleri ve kurumların yer değiştirme planı için naklen atama işleminin iptali davası rehberine bakabilirsiniz.

2. Engellilik Nedeniyle Memur Tayini Talebi Reddedilirse Ne Yapılır? Yol Haritası

Talebiniz reddedildiyse önce tebliğ tarihini ve gerekçeyi belirleyin, ardından 60 gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açın.

1. Tebliğ tarihini ve gerekçeyi belirleyin. Dava açma süresi yazılı bildirimi izleyen günden başlar; ret yazısındaki gerekçe hangi şartın eksik bulunduğunu gösterir.
2. Gerekçeyi Ek madde 3 ve engellilik raporuyla karşılaştırın. Raporda engel oranı yüzde olarak yazılır; yakınınız adına başvuruyorsanız ağır engelli (tam bağımlı) niteliğine bakın. Rapor tek başına hak vermez, diğer şartlar da aranır.
3. Cevap gelmediyse 30 gün sonra zımni ret oluşur. İdare otuz gün içinde cevap vermezse istek reddedilmiş sayılır ve bu tarihten itibaren dava açabilirsiniz.
4. İsterseniz idareye ya da Kamu Denetçiliği Kurumuna (KDK) başvurun. Üst makama başvuru işlemeye başlamış dava açma süresini durdurur; KDK başvurusunda durmuş olan dava açma süresi Kanun madde 21'de gösterilen hâllerde kaldığı yerden işler.
5. 60 günlük süre içinde idare mahkemesinde iptal davası açın. Süre ve yetkili mahkeme kuralları ilgili başlıklarda ayrıntılıdır.
6. YD isteyin. Dava açmak işlemi durdurmaz; telafisi güç veya imkânsız zarar ile açık hukuka aykırılık birlikte varsa YD istenebilir.
7. Rapor ya da belge eksikse yeni başvuru yapın. Yeni başvuru yaparken ret işlemine karşı işleyen 60 günlük süreyi ayrıca takip edin; başvuru kayıtları görülmeden son gün hesabı yapılmamalıdır.

3. Engelli Memur Tayin Hakkı Kimlerde Var? Memurun Kendisi, Eşi ve Yakınları

Tayin talebinde bulunabilenler, raporunda en az yüzde 40 engelli olan memurun kendisi ile eşi veya bakmakla yükümlü olduğu birinci derece kan hısmı ağır engelli raporlu olan memurlardır.

Ek madde 3 yalnızca memurun kendisini, eşini ve bakmakla yükümlü olduğu birinci derece kan hısımlarını sayar; metinde kardeş ayrıca anılmaz. Kararlarda bakmakla yükümlü olunan yakın olarak çocuk, anne ve baba görülür.

3.1. Raporunda En Az Yüzde 40 Engelli Olan Memur Kendi Adına Tayin İsteyebilir

Raporunda en az yüzde 40 engelli olan memur, engellilik durumundan kaynaklanan gerekçelere dayanarak kendi adına yer değiştirme talebinde bulunabilir; eşik, ilgili mevzuata göre alınan engellilik raporundaki engel oranıdır.

Engel oranı, engel alanları kılavuzundaki oranlara göre yüzde olarak belirlenir ve raporun ilgili bölümüne yazılır. Birden fazla hastalık veya fonksiyon kaybı varsa engellilik durumu Balthazard yöntemiyle hesaplanır; 65 yaş ve üzeri bireylerin oranına %10 eklenir.

Raporlar tek başına hakların verilmesi için dayanak oluşturmaz; ilgili mevzuata göre diğer şartların da ayrıca sağlanması zorunludur. Engellilik raporu, Yönetmelik madde 13'teki hastalık gerekçeli tayinden ayrı bir rejime aittir: orada hastalığın görev yerinde tedavisinin mümkün olmadığı ya da mevcut görev yerinin sağlık durumunu tehlikeye düşüreceği belgelenir. Bu rejim için madde 13 kapsamındaki tayin reddine karşı dava rehberine bakın.

3.2. Ağır Engelli Raporlu Eş ve Bakmakla Yükümlü Olunan Birinci Derece Kan Hısımları

Eşiniz ya da bakmakla yükümlü olduğunuz birinci derece kan hısmınız için tayin isteyebilmeniz, onların ağır engelli raporlu olmasına bağlıdır; Erişkinler Yönetmeliğine göre ağır engelli, tam bağımlı engelli bireydir.

Tam bağımlı engelli birey, engel oranı %50 ve üzeri olup günlük yaşam aktivitelerini yardım almasına rağmen kendi başına gerçekleştiremeyen bireydir. Raporun bağımlılık değerlendirmesi alanına evet ya da hayır yazılarak bireyin durumu belirtilir ve bu alan hiç bir suretle boş bırakılamaz; tam bağımlı engelli birey ifadesi ilgili mevzuatın uygulanması açısından ağır engellilik durumunu ifade eder. Yardım alarak günlük yaşam aktivitelerini gerçekleştirebileceğine karar verilen birey ise kısmi bağımlıdır.

Malatya 2. İdare Mahkemesi, Diyanet Başkanlığı şube müdürünün yüksek oranda engelli babası nedeniyle atanma talebinin reddini iptal etmişti. Gaziantep Bölge İdare Mahkemesi 1. İdari Dava Dairesi, engellilik mazeretine ilişkin kurum yönetmeliği hükmünü uygulayarak babanın engellilik raporunda kısmi bağımlı olarak değerlendirildiğini, ağır engelli (tam bağımlı) olarak değerlendirilmediğini belirtti; idarenin başvurusunu kabul edip iptal kararını kaldırdı ve davayı reddetti (Gaziantep Bölge İdare Mahkemesi 1. İdari Dava Dairesi, E. 2023/1028, K. 2024/5605, 31.12.2024).

Konya Bölge İdare Mahkemesi 1. İdari Dava Dairesi, eşinin raporlarında %89 oranında özürlü olduğu ancak ağır özürlü olmadığı belirtilen tapu müdürünün davasında, Ek madde 3'ten yararlanılamayacağını kabul ederek idarenin başvurusunu oyçokluğuyla kabul etti, Mersin 2. İdare Mahkemesi'nin iptal kararını kaldırdı ve davayı reddetti (Konya Bölge İdare Mahkemesi 1. İdari Dava Dairesi, E. 2017/3938, K. 2018/41, 09.01.2018). Bu karar Erişkinler Yönetmeliğinin yürürlüğe girmesinden önce verilmiştir.

Gaziantep BİM'in 2017 tarihli kararı da eşin ağır engelli sayılması için dönemin Özürlülük Ölçütü Yönetmeliğine göre özür oranının en az %50 olmasını ve günlük yaşam aktivitelerinin başkalarının yardımı olmaksızın yerine getirilememesini birlikte aramış, bu tanıma uygun rapor bulunmadığı için işlemde hukuka aykırılık görmemiştir (Gaziantep Bölge İdare Mahkemesi 1. İdari Dava Dairesi, E. 2017/828, K. 2017/632, 07.06.2017). Söz konusu yönetmelik yürürlükten kalktığı için güncel ölçüt Erişkinler Yönetmeliğindeki tanımdır.

3.3. Engelli Yakına Bakmakla Yükümlü Olmak ve Başka Bakacak Kişi Bulunması

Ek madde 3 birinci derece kan hısmı için bakmakla yükümlü olmayı arar; bu ibarenin kapsamı kararlarda tartışılmıştır ve başka bakacak kişinin bulunması dava sonucunu etkileyebilmiştir.

Konya Bölge İdare Mahkemesi 1. İdari Dava Dairesi, ağır engelli babası için atanma isteyen öğretmenin davasında, babayla ilgilenebilecek başka kişiler bulunduğu gerekçesiyle davayı reddeden Isparta İdare Mahkemesi kararını bozarak işlemi iptal etti (Konya Bölge İdare Mahkemesi 1. İdari Dava Dairesi, E. 2016/1029, K. 2017/230, 21.02.2017). Aynı daire, babası %96 oranında ağır engelli olan öğretmenin davasında, Ek madde 3 kısıtlayıcı hükümleri uygulamasa da davacı dışında babayla ilgilenebilecek üç bekâr kardeşin Adana il merkezinde yaşadığını görerek davacının başvurusunu oyçokluğuyla reddetti (Konya Bölge İdare Mahkemesi 1. İdari Dava Dairesi, E. 2019/757, K. 2020/120, 23.01.2020).

İki karar, bakmakla yükümlü olunan yakına başka birinin bakıp bakamayacağının somut olayda ayrıca değerlendirildiğini gösterir; «bakmakla yükümlü» ibaresinin ayrıca bir tanımı bu başlıkta dayanılan metinlerde yer almaz.

4. Engelli Memur Tayin Reddi Davasında Süre, Mahkeme ve Yürütmenin Durdurulması

Engellilik nedeniyle tayin talebinin reddine karşı iptal davası, özel kanunda ayrı süre yoksa yazılı bildirimi izleyen günden itibaren 60 gün içinde idare mahkemesinde açılır.

4.1. Engellilik Nedeniyle Tayin Reddine Karşı Dava Açma Süresi Kaç Gündür?

Özel kanunlarında ayrı süre gösterilmeyen hallerde idare mahkemelerinde dava açma süresi altmış gündür; süre, yazılı bildirimi izleyen günden başlar.

İYUK madde 7 fıkra 1, özel kanunlarında ayrı süre gösterilmeyen hâllerde idare mahkemelerinde dava açma süresini altmış gün olarak belirler; Anayasa madde 125 de sürenin yazılı bildirim tarihinden başladığını söyler. Süreler tebliği izleyen günden işlemeye başlar, tatil günleri sürelere dahildir ve son gün tatile rastlarsa süre izleyen çalışma gününün bitimine kadar uzar.

Örneğin, ret işlemi 12.03.2026 tarihinde tebliğ edilirse dava açma süresi 13.03.2026 tarihinde başlar ve 11.05.2026 tarihinde sona erer.

4.2. Engelli Memur Tayininde Zımni Ret ve İdareye Ön Başvuru (İYUK Madde 10 ve 11)

İdare tayin talebinize otuz gün içinde cevap vermezse istek reddedilmiş sayılır (zımni ret); otuz günün bittiği tarihten itibaren dava açma süresi içinde idare mahkemesinde dava açabilirsiniz.

Otuz gün içinde verilen cevap kesin değilse bu cevabı ret sayarak dava açabilir ya da kesin cevabı bekleyebilirsiniz; bekleme süresi başvuru tarihinden itibaren dört ayı geçemez.

İYUK madde 11 ayrı bir yoldur: dava açma süresi içinde işlemin kaldırılması, geri alınması, değiştirilmesi veya yeni işlem yapılması üst makamdan, yoksa işlemi yapan makamdan istenebilir. Bu başvuru işlemeye başlamış dava açma süresini durdurur; otuz gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır ve süre yeniden işlemeye başlar, başvuru tarihine kadar geçmiş süre de hesaba katılır.

4.3. Kamu Denetçiliği Kurumuna Başvuru Engelli Memurun Dava Süresini Nasıl Etkiler?

Herkes kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir; Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler; başvurunun dava açma süresine etkisi 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu madde 21'de düzenlenmiştir.

Kurum incelemeyi başvuru tarihinden itibaren en geç altı ayda sonuçlandırır. Başvuru reddedilirse durmuş olan dava açma süresi gerekçeli ret kararının tebliğinden itibaren kaldığı yerden işler; başvuru kabul edilir ve ilgili merci Kurumun önerisi üzerine otuz gün içinde işlem tesis etmezse ya da Kurum altı ay içinde sonuçlandıramazsa da süre kaldığı yerden işlemeye başlar.

İlgili merci Kurumun önerdiği çözümü uygulanabilir görmezse gerekçesini otuz gün içinde Kuruma bildirir.

4.4. Engelli Memurun Tayin Reddi Davası Hangi İdare Mahkemesinde Açılır?

Dava, tayin talebi reddedilen kamu görevlisinin yeni veya eski görev yeri idare mahkemesinde açılır.

İYUK madde 33 fıkra 1, kamu görevlilerinin atanması ve nakilleri ile ilgili davalarda yetkili mahkemenin kamu görevlisinin yeni veya eski görev yeri idare mahkemesi olduğunu belirtir. Mahkeme ret işleminin hukuka uygunluğunu denetler; Anayasa madde 125 gereği yerindelik denetimi yapılamaz.

4.5. Engelli Memurun Tayin Reddinde Yürütmenin Durdurulması Nasıl İstenir?

YD için telafisi güç veya imkânsız zararın doğması ve idari işlemin açıkça hukuka aykırı olması şartları birlikte aranır; dava açılması işlemin yürütülmesini kendiliğinden durdurmaz.

İYUK madde 27 fıkra 2 şartları sayar; mahkeme, YD kararında işlemin hangi gerekçelerle hukuka açıkça aykırı olduğunu ve doğacak zararların neler olduğunu belirtmek zorundadır. Aynı fıkra, kamu görevlileri hakkında tesis edilen atama, naklen atama, görev ve unvan değişikliği, geçici veya sürekli görevlendirmelere ilişkin idari işlemlerin uygulanmakla etkisi tükenecek işlemlerden sayılmayacağını belirtir.

YD kararına karar tebliğini izleyen günden itibaren yedi gün içinde itiraz edilebilir; itiraz üzerine verilen kararlar kesindir.

4.6. Engelli Memurun Tayin Davasında İstinaf, Harç ve Yargılama Giderleri

İdare mahkemesi kararına karşı istinaf yoluna bölge idare mahkemesinde başvurulur.

Duruşma talebi dava dilekçesinde yapılabilir. Hükmedilen vekâlet ücreti ve yargılama giderleri davacının bildireceği banka hesabına yatırılır; harç ve vekâlet ücreti tutarlarını güncel tarifelerden kontrol edin.

5. Engel Oranı ve Engellilik Raporu: Yüzde 40 Eşiği, Ağır Engelli, Rapor İbaresi

Ek madde 3 kapsamında tayin için memurun raporunda en az yüzde kırk engel oranı bulunmalıdır; eşi ya da bakmakla yükümlü olduğu birinci derece kan hısmı için ağır engelli raporu gerekir.

5.1. Engellilik Raporu Nedir, Engel Oranı Nasıl Belirlenir?

Engellilik raporu, engellilik sağlık kurulunca hazırlanan ve kişinin engel ve sağlık durumunu belirten belgedir; Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik (Erişkinler Yönetmeliği) bu belgeyi "Erişkinler İçin Sağlık Kurulu Raporu" diye adlandırır. Engel oranını kurul belirler: engel durumu, engel alanları kılavuzundaki oranlara göre yüzde olarak hesaplanır ve raporun ilgili bölümüne yazılır.

Birden fazla hastalığı veya fonksiyon kaybı bulunanların engel oranı, engel alanları kılavuzu esas alınarak Balthazard yöntemiyle hesaplanır. Rapor, başvuru tarihinden itibaren en geç otuz gün içinde tamamlanır.

Ek madde 3'ten kendi adına yararlanmak için raporda en az yüzde kırk oranında engelli olunduğunun belirtilmesi gerekir. Rapor ise tek başına hakkın verilmesine dayanak olmaz; ilgili mevzuattaki diğer şartların da ayrıca sağlanması zorunludur.

5.2. Ağır Engelli (Tam Bağımlı) Ne Demektir? Yüzde 50 ve Bağımlılık Değerlendirmesi

Ağır engelli, Erişkinler Yönetmeliği'ndeki adıyla tam bağımlı engelli bireydir: engel oranı %50 ve üzeri olduğu tespit edilen ve günlük yaşam aktivitelerini yardım almasına rağmen kendi başına gerçekleştiremediğine karar verilen kişi. Yönetmelik, "tam bağımlı engelli birey" ifadesinin ilgili mevzuatın uygulanması açısından ağır engellilik durumunu ifade ettiğini belirtir.

Ek madde 3'teki ağır engelli raporlu ibaresi bu tanımla okunur. Raporun bağımlılık değerlendirmesi alanına evet ya da hayır yazılır ve bu alan hiç bir suretle boş bırakılamaz.

Engel oranının %50 ve üzeri olması ağır engellilik için tek başına yetmez; günlük yaşam aktivitelerinin yardım almasına rağmen kendi başına gerçekleştirilemediğine de karar verilmiş olmalıdır. Günlük yaşam aktivitelerini yardım alarak gerçekleştirebileceğine karar verilen kişi ise kısmi bağımlı engelli bireydir.

5.3. Süreli ve Sürekli Engellilik Raporu, Rapora İtiraz

Engellilik raporu sürekli ya da süreli düzenlenir ve raporda geçerlilik süresi mutlaka belirtilir. Engel durumunun ilaç tedavisi, cerrahi tedavi veya rehabilitasyonla zaman içinde azalma ihtimali bulunduğu ve hastalık bulgularının tam olarak görülemediği hâllerde süreli rapor düzenlenir; engel durumunun sabit kalması veya artması söz konusu olan hastalıklarda sürekli rapor düzenlenir.

Rapora engelli birey, vasisi veya raporu talep eden kurum müdürlüğe itiraz edebilir. Bireysel itiraz, raporun ilgilisine teslim tarihinden itibaren otuz gün içinde yapılır ve süresinde yapılmayan itiraz değerlendirilmez; kurum itirazlarında süre aranmaz.

İtiraz üzerine birey, yetkili en yakın farklı bir sağlık kuruluşuna gönderilir. İtiraz edilen rapor ile itiraz üzerine verilen rapordaki kararlar aynı yöndeyse rapor kesinleşir. Sonuçlar farklıysa ve itiraz sürüyorsa müdürlük bireyi en yakın hakem hastaneye yönlendirir; hakem hastanenin kararı kesindir.

5.4. Engelli Memurun Tayin Başvurusunda Rapora «Tedavi Burada Mümkün Değil» İbaresi Yazılması Aranır mı?

Danıştay 2. Daire, 06.02.2020 tarihli ve E. 2016/7752, K. 2020/629 sayılı kararında, Gümrük ve Ticaret Bakanlığı Yer Değiştirme Yönetmeliği 13/A maddesinin 4. fıkrasındaki hükme göre işlem tesis edilmesi gerekirken engellilik durumuna ilişkin özel bir gerekçe aranarak, raporda görevi ifa edememe veya başkasının yardımına ihtiyaç duyma gerekçesi bulunmadığından ve atandığı yerde tedavi imkânı olduğundan bahisle başvurunun reddedilmesinde hukuka uyarlık bulunmadığı sonucuna varmıştır. İzmir Bölge İdare Mahkemesi (BİM) 1. İdari Dava Dairesi'nin 2019 ve 2020 tarihli bazı kararları ise engellilik durumuna dayalı somut gerekçe aramış, 03.11.2020 tarihli bir kararı ise raporda hastalığın atama yerinde tehlikeye gireceğine veya görev yeri değişirse tedavinin mümkün olmadığına dair ibare aramıştır. İki yaklaşım vardır; başvuruda ikisine de hazırlıklı olunmalıdır.

Danıştay 2. Daire, 06.02.2020 tarihli kararında, Ankara'da Gümrük ve Ticaret Bölge Müdürlüğünde veri hazırlama ve kontrol işletmeni olarak görev yapan ve %56 oranında engelli olduğuna dair engellilik raporu bulunan davacının yerinde kalma başvurusunu inceledi. İdare, raporda davacının görevi ifa edemeyeceğine veya başkasının yardımına ihtiyaç duyduğuna ilişkin gerekçe bulunmadığını ve atandığı yerde tedavi imkânı olduğunu söyleyerek başvuruyu reddetmişti. Ankara 10. İdare Mahkemesi bu işlemi iptal etmişti.

Daire, idarenin temyiz isteminin reddine karar verdi. Engellilik durumuna ilişkin özel bir gerekçe aranarak, raporda görevi ifa edememe veya başkasının yardımına ihtiyaç duyma gerekçesi bulunmadığından ve atandığı yerde tedavi imkânı bulunduğundan bahisle başvurunun reddedilmesinde hukuka uyarlık bulunmadığı sonucuna vardı ve iptal kararını gerekçe ekleyerek onadı.

İzmir Bölge İdare Mahkemesi 1. İdari Dava Dairesi'nin 03.09.2020 tarihli ve E. 2020/257, K. 2020/498 sayılı kararı karşıt yönde sonuçlanmıştır. Ege Serbest Gümrük Müdürlüğünde gümrük memuru olarak görev yapan ve %61 oranında engelli olan davacının engellilik durumuna bağlı yerinde bırakılma talebi uygun görülmemiş, davacı Doğu Anadolu Gümrük ve Dış Ticaret Bölge Müdürlüğü emrine atanmıştır. İzmir 6. İdare Mahkemesi bu işlemi iptal etmişti.

Daire, idarenin başvurusunu kabul ederek iptal kararını kaldırdı ve davayı oybirliğiyle reddetti. Davacı atandığı yerde engellilik hâlinden dolayı kendi başına yaşayamayacağı, birimin fiziki koşullarının çalışmasına engel olduğu veya tedavisinin orada yapılamadığı gibi bir gerekçe ileri sürmediğinden, başvuru Ek madde 3 kapsamında değerlendirilemezdi.

İzmir BİM 1. İdari Dava Dairesi'nin 2017, 2019 ve 2020 tarihli diğer üç kararı rapor ve gerekçe yönünden karşılaştırılabilir.

Gaziantep BİM 1. İdari Dava Dairesi ise 08.10.2019 tarihli kararında, başvuru "engel haline" dayandığından sağlık özür durumlarına ilişkin bir sağlık raporuna gerek bulunmadığını belirtmiştir.

"Tedavi burada mümkün değil" ibaresinin kaynağı Yönetmelik madde 13'tür: memur, hastalığın görev yaptığı yerde tedavisinin mümkün olmadığını veya mevcut görev yerinin sağlık durumunu tehlikeye düşüreceğini raporla belgelemelidir. Ek madde 3'ün lafzı ise raporda en az yüzde kırk oranında engelli olunduğunun belirtilmesini arar; bu ibareden söz etmez.

Uygulamada başvuru dilekçesine, raporun gösterdiği engel oranının yanında engellilik durumunun görev yerindeki somut sonuçları yazılmalıdır: günlük yaşamı kendi başına sürdürememe, birimin fiziki koşullarının engel olması, tedavinin atandığı yerde yapılamaması. İzmir BİM'in 2019 ve 2020 tarihli iki kararında başvuruyu Ek madde 3 kapsamı dışında bırakan unsur, bu gerekçelerin ileri sürülmemiş olmasıdır.

6. Engellilik Nedeniyle Yer Değiştirme, Madde 13 Sağlık Mazeretinden Nasıl Ayrılır?

Engellilik nedeniyle tayin Yönetmelik Ek madde 3'e, sağlık mazeretine dayalı tayin madde 13'e dayanır. İlkinde ölçüt, memurun kendisi için raporda en az yüzde kırk oranında engelli olunması, eşi veya bakmakla yükümlü olduğu birinci derece kan hısmı için ağır engelli raporlu olmasıdır; ikincisinde tedavinin görev yerinde mümkün olmaması veya sağlığın tehlikeye girmesidir.

6.1. Dayanak, Kapsam ve Ölçüt Yönünden Fark: Madde 13 ve Ek Madde 3

Madde 13 hastalığa, Ek madde 3 engellilik durumuna dayanır. Birincisinde hastalığın görev yerinde tedavisinin mümkün olmadığı veya görev yerinin sağlık durumunu tehlikeye düşüreceği raporla belgelenir; ikincisinde raporda memurun en az yüzde kırk oranında engelli olduğu ya da eşinin veya bakmakla yükümlü olduğu birinci derece kan hısmının ağır engelli olduğu belirtilir ve talepler Yönetmeliğin kısıtlayıcı hükümlerine tabi olmaksızın, kurumların kadro imkânları ve teşkilat yapıları dikkate alınarak karşılanır.

6.2. Engelli Memurun Sağlık Kurulu Raporu Yönünden Fark ve Sağlık Mazereti Sayfası

Engelli memurun raporu iki rejimde farklı bir işlev görür. Sağlık mazeretinde sağlık kurulu raporu, hastalığın görev yerinde tedavisinin mümkün olmadığını veya görev yerinin sağlığı tehlikeye düşüreceğini belgelemelidir. Ek madde 3'te rapor, memurun en az yüzde kırk oranında engelli olduğunu ya da eşinin veya bakmakla yükümlü olduğu birinci derece kan hısmının ağır engelli olduğunu gösterir; engel oranı raporun ilgili bölümüne yüzde olarak yazılır. Sağlık kurulu raporunun genel ölçütleri için sağlık mazereti nedeniyle tayin reddine karşı dava rehberine bakın.

6.3. Engelli Memur Hangi Hâlde Sağlık Mazeretine Dayanmak Zorunda Kalır?

Talep engellilik durumundan kaynaklanmıyorsa, yani yalnızca hastalığın görev yerinde tedavi edilememesine veya görev yerinin sağlığı tehlikeye düşürmesine dayanıyorsa, dayanak madde 13 olur ve bu ölçütler raporla belgelenir. Raporunda en az yüzde kırk oranında engelli olunduğu belirtilmeyen memur ise kendi adına Ek madde 3'e dayanamaz.

Kamu Denetçiliği Kurumu, 27.03.2018 tarihli tavsiye kararında (Başvuru No 2017/12415), Mardin Gümrük Müdürlüğünde memur olarak görev yapan ve %45 oranında görme engelli olan bir kişinin engellilik nedeniyle yer değişikliği talebini inceledi. Bakanlık, atamanın başvuranın ilk yerleştirmede yaptığı tercih doğrultusunda gerçekleştiğini belirterek talebi yerine getirmemişti. Kurum, idarenin başvuruyu engellilik durumuna bağlı yer değişikliği kapsamında değerlendirmediğini belirledi ve başvurunun kabulünü tavsiye etti.

Kamu Denetçiliği Kurumu tavsiyesi mahkeme kararı değildir; yine de tercihe dayanan gerekçeyle yetinilmeyip talebin engellilik durumuna bağlı yer değişikliği hükümlerine göre incelenmesi gerektiğini gösterir. Başvuruda dayanak bu nedenle açıkça yazılmalı, engellilik durumundan kaynaklanan gerekçe ayrıca belirtilmelidir.

7. Engelli Memur Kaç Kez Tayin İsteyebilir? «Bir Defadan Fazla» İbaresinin İptali

Ek madde 3'teki «bir defadan fazla yararlanılamaz» ibaresi Danıştay 2. Daire kararıyla iptal edilmiştir; ikinci talep bu ibareye dayanılarak reddedilemez. Her talep yine Ek madde 3'ün şartlarına ve kurumun kadro imkânına göre değerlendirilir.

7.1. Engelli Memur Tayininde «Bir Defadan Fazla» İbaresi: Yürütmenin Durdurulması ve İptal

Yönetmelik Ek madde 3'te, taleplerin kısıtlayıcı hükümlere tabi olmaksızın karşılanacağını bildiren cümlede "bu haktan bir defadan fazla yararlanılamaz" ibaresi yer alıyordu. Danıştay 16. Daire, 02.07.2015 tarihli kararıyla bu ibarenin yürürlüğünü durdurdu; Danıştay 2. Daire, 21.03.2018 tarihli ve E. 2016/9697, K. 2018/1891 sayılı kararıyla ibareyi iptal etti.

İptal edilen ibare Yönetmelik metninde dipnotla gösterilmeye devam eder; metni okurken dipnotlar birlikte okunmalıdır. İbarenin iptali, ikinci ve sonraki taleplerde sayı sınırının uygulanmayacağı anlamına gelir; talep ise yine Ek madde 3'ün şartlarına ve kurumların kadro imkânları ile teşkilat yapılarına göre değerlendirilir.

7.2. Mahkemeler Engelli Memurun İkinci Yer Değiştirme Talebini Nasıl Değerlendirdi?

Gaziantep Bölge İdare Mahkemesi 1. İdari Dava Dairesi, ikinci talebin yalnızca bir defadan fazla yararlanılamayacağı gerekçesiyle reddedilemeyeceğine karar vermiştir. Karar, 08.10.2019 tarihli ve E. 2019/897, K. 2019/976 sayılıdır.

Davacı çalışan, %45 oranında bedensel engelli olduğunu belirterek 04.10.2018 tarihli dilekçesiyle Ek madde 3'e göre yer değiştirme talebinde bulunmuştu; daha önce, 11.10.2013'te engellilik durumunu gerekçe göstererek Elazığ'dan Diyarbakır'a atanmıştı. Talep reddedilince açılan davada Diyarbakır 1. İdare Mahkemesi 16.05.2019 tarihinde davayı reddetti.

Daire, davacının başvurusunu kabul etti, ilk derece kararını kaldırdı ve işlemi iptal etti. Başvuru engel haline dayandığından sağlık özür durumlarına ilişkin bir sağlık raporuna gerek bulunmadığını; "bu haktan bir defadan fazla yararlanılamaz" hükmünün ise Danıştay kararlarıyla durdurulup sonra iptal edildiğini belirtti. İş yoğunluğu ve düzenli diyalize girmesi nedeniyle fiziki koşulları ve çalışma şartları daha uygun müdürlüklere nakil talebinin önünde hukuki engel bulunmadığını, talebin kadro imkânları gözetilerek ve mümkün olursa davacının coğrafi yer tercihleri önceliklendirilerek değerlendirilmesi gerektiğini ekledi.

Erzurum Bölge İdare Mahkemesi 1. İdari Dava Dairesi'nin 05.02.2019 tarihli ve E. 2018/1290, K. 2019/196 sayılı kararı ise farklı bir kurum rejimine ilişkindir: Sağlık Bakanlığı personeli için kurumun kendi yönetmeliğinde, ağır engelli yakının ikamet ettiği yere «bir defaya mahsus» atamayı düzenleyen ayrı bir hüküm vardır. Daire, idarenin başvurusunu gerekçeyi değiştirerek reddetti ve talebin sağlık mazereti kapsamında değil bu ayrı hüküm kapsamında değerlendirilmesi gerektiğini belirtti.

İzmir Bölge İdare Mahkemesi'nin 03.09.2020 tarihli ve E. 2020/257, K. 2020/498 sayılı kararında aktarılan Gümrük ve Ticaret Bakanlığı Yer Değiştirme Yönetmeliği'nin engellilik maddesi de "bu haktan bir defadan fazla yararlanılamaz" cümlesini içeriyordu. Kurum yönetmeliklerinin metni ise ilgili kurumun düzenlemesine göre ayrıca kontrol edilmelidir.

8. Engelli Memur Tayin Başvurusu: Başvuru Yeri, Belgeler ve Usul

Yönetmeliğin genel başvuru hükmü, tayin isteğinin form ile disiplin amiri kanalıyla atamaya yetkili amire gönderilmesini düzenler. Ek madde 3'ün metni ayrı bir form, başvuru dönemi ya da bekleme süresi belirtmez; kurumunuzun personel birimine ve kurum yönetmeliğine ayrıca bakmanız gerekir.

Genel hüküm, hizmet bölgesinde zorunlu çalışma süresini tamamlayanlar için başvuru zamanının kurumlarca belirlenmesini öngörür. Adalet Bakanlığı Memur Sınav Atama ve Nakil Yönetmeliğinde olduğu gibi kurum yönetmeliklerinde «Engellilik durumu nedeniyle atama» başlıklı ayrı maddeler bulunabilir.

8.1. Engelli Memur Yer Değiştirme Başvurusu Kime, Hangi Formla Yapılır?

Genel hükme göre başvuru atamaya yetkili amire yapılır: memur «Yer Değiştirme Sureti ile Atanma İstek Formu»nu doldurur, formu disiplin amiri kanalıyla gönderir ve formda atanmak istediği hizmet alanlarını belirtmek zorundadır.

Bu hüküm, çalışma süresini tamamlamış memurlar ile süresini tamamlamamış olsa da Yönetmeliğin 12. maddesindeki mazeretlerini belgeleyenler için yazılmıştır; madde 12 mazeretleri sayar. Ek madde 3 başvurusunda aynı formun aranıp aranmadığını Yönetmelik metni açıkça söylemez; formu örnek bir genel hüküm olarak değerlendirip başvurunuzu yazılı bir dilekçeyle de gerekçelendirmeniz yerinde olur.

Atanma dönemi bakımından Yönetmelik madde 12, atanma dönemine tabi olmamayı yalnız sağlık ve can güvenliği gerekçesine dayalı atamalar için öngörür; Ek madde 3'ün metninde dönem hükmü bulunmaz.

Kurumunuz elektronik personel sistemi ya da özel başvuru formu öngörmüşse bu yöntemi de tamamlayın; elden başvuruda evrak kayıt numarasını, elektronik başvuruda gönderim ve ek yükleme kaydını saklayın.

8.2. Engelli Memur Tayin Başvurusuna Eklenecek Belgeler

Başvurunun çekirdek belgesi engellilik raporudur; yanına başvurunuzun dayanağına göre şu belgeler eklenir:

• Engellilik raporu: kendi engeliniz için raporda en az yüzde kırk oranında engelli olduğunuz belirtilmelidir; eşiniz ya da bakmakla yükümlü olduğunuz birinci derece kan hısmınız için rapor ağır engelli durumunu göstermelidir. Yönetmelikteki adıyla ağır engelli, «tam bağımlı engelli birey» demektir.
• Yakınlığı ve bakmakla yükümlülüğü gösteren belgeler; kurum bu belgeleri isteyebilir.
• Tedavi sebebiyle yapılan taleplerde, talep ettiğiniz yerin engellilik durumuna uygunluğunu gösteren belge; örneğin oradaki tedavi, rehabilitasyon ya da bakım imkânını gösteren resmî kayıt.
• Başvuru formu ve kurumun ayrıca istediği belgeler.

Engellilik raporu, Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelikte kişinin engel ile sağlık durumunu belirten belge olarak tanımlanır; sürekli ya da süreli düzenlenir ve geçerlilik süresi raporda mutlaka belirtilir. Rapor tek başına hak doğurmaz; ilgili mevzuata göre diğer şartların da sağlanması zorunludur.

8.3. Engelli Memur Tayin Başvurusunda Gerçek Dışı Belge ve Beyanın Sonucu

Mazeret belgesinin gerçek dışı olduğu tespit edilirse, o belgeye dayanılarak yapılan yer değiştirme suretiyle atama işlemi iptal edilir ve hakkınızda soruşturma yapılır; soruşturma sonucunda ilgililer hakkında genel hükümler uygulanır.

Maddenin lafzı mazeret gruplarına dayanılarak atananların belgelerini anar. Engellilik nedeniyle yapılan başvuruda da raporun ve yakınlık belgelerinin gerçeğe uygun olması ve geçerlilik süresi içinde bulunması, başvurunun dayanağını sağlam tutar.

9. Engelli Memur Tayininde Talep Edilen Yerin Uygunluğu ve Kadro İmkânı

Ek madde 3 kadro imkânını devre dışı bırakmaz; talepler kısıtlayıcı hükümler aranmaksızın, kurumun kadro imkânı ve teşkilat yapısı gözetilerek karşılanır.

Kısıtlayıcı hükümler, Yönetmelikte yer alan sınırlamalardır; Ek madde 3 kapsamındaki talepler bunlara tabi olmaz, ancak kurumun kadro imkânı ve teşkilat yapısı dikkate alınır. Ankara Bölge İdare Mahkemesi 1. İdari Dava Dairesi, kadro ve ihtiyaç durumu somut olarak ortaya konulmadan iş yoğunluğu ve personel yetersizliği ileri sürülerek tesis edilen işlemleri hukuka uygun bulmamıştır.

9.1. Tedavi Sebebiyle Talepte Yerin Engellilik Durumuna Uygun Olması

Memurun kendisinin, birlikte yaşadığı eşinin ya da bakmakla yükümlü olduğu çocuklarının engelinin tedavisi için yer değişikliği talep edilirse, gidilecek yerin memura ve bu fıkradaki yakınlarına engel durumları bakımından elverişli olması aranır.

Fıkra yalnız memurun kendisini, birlikte yaşadığı eşi ve bakmakla yükümlü olduğu çocukları sayar; anne ve baba bu fıkradaki yakınlar arasında yer almaz. Talep ettiğiniz yerde tedavi, rehabilitasyon ya da bakım imkânını gösteren resmî kayıtlar başvurunuzu somutlaştırır.

Tedavinin 20 km uzaklıktaki ilçede yapılabileceği ve atamanın davacının tercihleri arasında bulunduğu gerekçesiyle %86 engelli şube müdürünün davasını reddeden idare mahkemesi kararını, İzmir Bölge İdare Mahkemesi 1. İdari Dava Dairesi oyçokluğuyla kaldırmış ve işlemi iptal etmiştir (E. 2018/577, K. 2019/213, 28.02.2019). Daire, Anayasa'nın 10. maddesi ile Ek madde 3'ü gözeterek karar vermiş; kısa gerekçesinde tedavi mesafesini ayrıca tartışmamıştır.

9.2. «Norm Kadro Yok» ve «Boş Kadro Yok» Gerekçesi Engelli Memur Talebini Reddettirir mi?

«Norm kadro yok» ya da «boş kadro yok» gerekçesi, Ankara ve Konya Bölge İdare Mahkemelerinin iki kararında ret işlemini tek başına ayakta tutmamıştır; Ek madde 3 talepleri kısıtlayıcı hükümlere tabi tutmaz ve kurumun kadro imkânı ile teşkilat yapısını esas alır.

Ankara Bölge İdare Mahkemesi 1. İdari Dava Dairesi'nin önündeki davada, Orman İşletme Müdürlüğünde görevli %50 engelli bir memur, tedavisini yıllardır sürdürdüğü hastaneye yakın şefliğe atanmak istemiş, başvurusu cevap verilmeyerek reddedilmişti. Bolu İdare Mahkemesi, atanmak istenen şeflikte açık kadro bulunmadığını belirterek davayı reddetti. Daire ise başvuruyu kabul ederek bu kararı kaldırdı ve işlemi iptal etti (E. 2019/2546, K. 2020/1188, 01.06.2020); gerekçesinde şunu belirtti:

“norm kadro durumunun engelliler için çok katı bir biçimde uygulanmaması gerektiği”

Ankara Bölge İdare Mahkemesi 1. İdari Dava Dairesi, E. 2019/2546, K. 2020/1188, 01.06.2020

Ankara Bölge İdare Mahkemesi 1. İdari Dava Dairesi, atandığı ya da görev yaptığı yerin engelli personelin yaşam standardını düşürmesi, hayatını zorlaştırması veya uygun tedavinin alınmasını engellemesi hâlinde norm kadronun daha esnek uygulanmasını Anayasa hükmüne uygun buldu. Karar oyçokluğuyla verilmiştir; karşı oy yalnız ret görüşünü içerir.

Konya Bölge İdare Mahkemesi 1. İdari Dava Dairesi'nin önündeki davada, Milli Savunma Bakanlığı kadrosunda görevli bir memur, Parkinson hastası ve %82 ağır engelli babası için Bucak Askerlik Şubesine atanmak istemiş, talebi reddedilmişti; Isparta İdare Mahkemesi de davayı reddetmişti. Daire başvuruyu kabul ederek ilk derece kararını kaldırdı ve işlemi iptal etti (Konya Bölge İdare Mahkemesi 1. İdari Dava Dairesi, E. 2020/1638, K. 2020/1321, 06.10.2020). Dosyada Bucak Askerlik Şubesinde iki memur kadrosundan birinin boş olduğu görülmüş; ağır engelli raporlu birinci derece kan hısmı bulunan memurun talebinin kısıtlayıcı hükümlere tabi olmaksızın kadro imkânı ve teşkilat yapısı gözetilerek karşılanacağı vurgulanmıştır.

Aynı yönde, Konya Bölge İdare Mahkemesi 1. İdari Dava Dairesi babası %90 ağır engelli öğretmenin davasında uyuşmazlığın mazeretin kabulünde değil norm kadro esaslarının uygulanıp uygulanmayacağında toplandığını belirterek işlemi iptal etmiştir (E. 2016/1029, K. 2017/230, 21.02.2017). Ankara Bölge İdare Mahkemesi 1. İdari Dava Dairesi ise %46 engelli bir memurun davasında, boş kadro bulunduğunu tespit ederek iptal eden idare mahkemesi kararına karşı yapılan başvuruyu oyçokluğuyla reddetmiştir; çoğunluk gerekçesi yazılı değildir, karşı oy ret yönündedir (Ankara Bölge İdare Mahkemesi 1. İdari Dava Dairesi, E. 2020/64, K. 2020/1877, 08.07.2020).

9.3. Engelli Memur Tayininde Kurumun Kadro İmkânı ve Teşkilat Yapısı Savunması

Kurumun kadro imkânı ve teşkilat yapısı savunması Ek madde 3'ün kendi ölçütüdür; ancak Ankara Bölge İdare Mahkemesi 1. İdari Dava Dairesi, bu savunmanın kadro ve ihtiyaç durumu somut olarak ortaya konarak yapılmasını aramıştır.

Ankara Bölge İdare Mahkemesi 1. İdari Dava Dairesi'nin önündeki bir davada %53 engelli bir nüfus müdürlüğü memurunun naklen atanma talebi, kaymakamlığın muvafakat vermemesi ve il nüfus müdürlüğünde boş kadro bulunmaması gerekçeleriyle reddedilmişti. Daire başvuruyu reddetti (Ankara Bölge İdare Mahkemesi 1. İdari Dava Dairesi, E. 2018/1303, K. 2018/1392, 03.10.2018): bu işlemler, kadro ve ihtiyaç durumu somut olarak ortaya konmadan iş yoğunluğu ve personel yetersizliği ileri sürülerek tesis edildiği için hukuka uygun bulunmadı. Boş kadro yokluğu gerekçesinde ise işlem tarihinden sonra tahsis edilen kadroların dahil edilmesiyle 20 boş kadro bulunduğu görüldü.

Konya Bölge İdare Mahkemesi 1. İdari Dava Dairesi de engellilik gerekçelerinin neler olduğunun ve kurumların kadro imkânları ile teşkilat yapılarının uygun olup olmadığının her somut olayın özelliğine göre değerlendirilmesi gerektiğini belirtmiştir (E. 2020/350, K. 2020/1793, 08.12.2020).

Ret yazısında kurumun hangi kadroları ve birimleri incelediğini kontrol edin; yalnız «kadro yok» denilmişse dava dilekçenizde bu eksikliği ortaya koyun.

10. Engelli Memurun Tayin Talebi Hangi Gerekçelerle Reddedilir?

Engelli memurun tayin talebi, kararlara yansıyan şu gerekçelerle reddedilmiştir:

• Talep Ek madde 3 kapsamında değildir: engelli kadrosuna ilk atama ya da kurumlar arası nakil.
• Rapor Ek madde 3'ün aradığı niteliği taşımaz: kendi engeliniz için en az yüzde kırk engel oranı, yakınınız için ağır engelli durumu aranır.
• Norm kadro ya da boş kadro yoktur.
• Mazeret atama işleminden sonra doğmuştur ya da atamadan önceki tarihli sayılmıştır.
• Kurum yönetmeliği, unvan değişikliği sonrası nakil yasağı ya da önceki mazeret gerekçesiyle talebi sınırlar.
• Hak mutlak değildir; idare takdir yetkisini kullanmıştır.

10.1. Ek Madde 3 Kapsamında Olmayan Talepler: Engelli Kadrosuna İlk Atama ve Kurumlar Arası Nakil

Ek madde 3, memur kadrosunda çalışırken sonradan ortaya çıkan engellilik hâllerini ve kurum içi yer değiştirmeyi kapsar; engelli kadrosuna ilk atama ile kurumlar arası nakil talepleri Erzurum ve İzmir Bölge İdare Mahkemelerinin kararlarında bu hükmün dışında kalmıştır.

Erzurum Bölge İdare Mahkemesi 1. İdari Dava Dairesi, engelliler için yapılan özel sınavla %70 engelli olarak atanan davacının İzmir ya da Mersin Bölge Müdürlüğüne naklen atanma başvurusunun cevap verilmeyerek reddi davasında, iptal kararı veren Erzurum 1. İdare Mahkemesi kararını bozdu ve davayı reddetti (E. 2017/1232, K. 2017/3086, 03.10.2017).

“engelli kadrosuna yapılan atamalara ilişkin değil, memur kadrosunda olup sonradan ortaya çıkan engellilik hallerinde”

Erzurum Bölge İdare Mahkemesi 1. İdari Dava Dairesi, E. 2017/1232, K. 2017/3086, 03.10.2017

İzmir Bölge İdare Mahkemesi 1. İdari Dava Dairesi, Aydın Büyükşehir Belediyesinin engelli kadrosuna atanan %70 engelli memurun Buca Belediyesine naklen atanma talebinde, Ek madde 3 ile 657 sayılı Kanun'un 72. maddesinin aynı kurum içi yer değiştirmeyi düzenlediğini, kurumlar arası naklen atamada bu kuralların uygulanamayacağını belirterek ilk derece iptal kararını kaldırdı ve davayı reddetti (İzmir Bölge İdare Mahkemesi 1. İdari Dava Dairesi, E. 2019/820, K. 2019/1182, 19.11.2019). Kurumlar arası naklin genel koşulları için memur naklinde muvafakat verilmemesinin iptali davası bölümüne bakın.

10.2. Engelli Memurun Raporunun veya Mazeretinin Atama İşleminden Sonra Doğması

Erzurum Bölge İdare Mahkemesi 1. İdari Dava Dairesi (E. 2018/3015, K. 2019/58), iptal davasına konu işlemlerin tesis edildikleri tarihteki durumları itibarıyla değerlendirileceğini, işlemden sonra ortaya çıkan babanın ağır engellilik durumu nedeniyle idareye yeni bir başvuru yapılabileceğini belirtmiştir.

Erzurum Bölge İdare Mahkemesi 1. İdari Dava Dairesi, Doğu Anadolu Gümrük ve Ticaret Bölge Müdürlüğüne naklen atanan gümrük müdür yardımcısının babasının ağır engelli olduğu savını incelerken, işlem tarihindeki raporda babanın ağır engelli olmadığını ve Burdur'da oturduğunu, ağır engelli raporunun ise işlemden sonra (21.11.2017) alındığını saptadı; başvuruyu gerekçe ekleyerek reddetti (E. 2018/3015, K. 2019/58, 22.01.2019) ve davacının ağır engellilik nedeniyle idareye yeni bir başvuru yapabileceğini belirtti.

Erzurum Bölge İdare Mahkemesi 1. İdari Dava Dairesi, Adalet Bakanlığınca «atamadan önce var olan mazeret» gerekçesiyle reddedilen iki ağır engelli çocuk nedeniyle Van merkezine atanma talebinde, raporların tarihi dikkate alındığında mazeretin atamadan önceki tarihli sayılamayacağı sonucuna vararak idarenin başvurusunu oybirliğiyle reddetti (Erzurum Bölge İdare Mahkemesi 1. İdari Dava Dairesi, E. 2019/1398, K. 2020/268, 06.03.2020). İzmir Bölge İdare Mahkemesi 1. İdari Dava Dairesi ise bakmakla yükümlü olduğu annesi %91 oranında engelli olan memurun Ağrı Doğubeyazıt Gürbulak'a atanmasına ilişkin işlemi oyçokluğuyla iptal etti (E. 2019/397, K. 2019/994, 03.10.2019).

10.3. Engelli Memur İçin Unvan Değişikliği, Önceki Mazeret ve Nakil Yasağı Gerekçesi

Kurum yönetmeliğindeki unvan değişikliği sonrası nakil yasağı, engellilik durumuna dayalı talebi kendiliğinden ortadan kaldırmaz; Samsun Bölge İdare Mahkemesi 1. İdari Dava Dairesi, talebin kadro imkânı ve teşkilat yapısı gözetilerek engellilik hükümleri kapsamında değerlendirilmesi gerektiğine karar vermiştir.

Davacı, Sinop'ta aşçıyken sağlık nedeniyle yargı kararıyla hizmetli kadrosuna geçmiş, %41 engelli raporuyla Giresun'a naklen atanmak istemişti. İdare, görevde yükselme veya unvan değişikliğiyle atananların iki yıl süreyle naklen atanamayacağını ve atanma tarihinden önceki mazeretlerine dayanamayacağını öngören kurum yönetmeliği hükmüyle talebi reddetti; Samsun 1. İdare Mahkemesi de davayı reddetti. Daire, başvuruyu kabul edip kararı kaldırdı ve işlemi iptal etti (Samsun Bölge İdare Mahkemesi 1. İdari Dava Dairesi, E. 2019/209, K. 2019/501, 13.06.2019): talep kadro imkânı ve teşkilat yapısı gözetilerek değerlendirilmeliydi.

10.4. Engelli Memur Tayin Hakkı Mutlak mıdır? İdarenin Takdir Alanı

Engellilik nedeniyle tayin talebinde bulunma hakkı mutlak ve sınırsız değildir; Konya Bölge İdare Mahkemesi 1. İdari Dava Dairesi'nin 08.12.2020 tarihli kararına göre engellilik gerekçeleri ve kurumun kadro imkânı her somut olayda ayrıca değerlendirilir.

Anayasa'nın 10. maddesinin üçüncü fıkrası, özürlüler için alınacak tedbirlerin eşitlik ilkesine aykırı sayılmayacağını düzenler; Ek madde 3 bu ilkenin hayata geçirilmesi için Yönetmeliğe eklenmiştir, ancak lafzı kadro imkânı ve teşkilat yapısını da ölçü olarak korur.

Kurumlar arası nakilde ise İzmir Bölge İdare Mahkemesi 1. İdari Dava Dairesi, 657 sayılı Kanun'un 53. maddesi uyarınca %3 oranında engelli çalıştırmak zorunda olan kurumların engelli personelin seçimi hususundaki takdir yetkisini belirli bir kişi lehine kullanma konusunda yargı kararıyla zorlanamayacağı sonucuna varmıştır (İzmir Bölge İdare Mahkemesi 1. İdari Dava Dairesi, E. 2019/820, K. 2019/1182, 19.11.2019). Talebinizde engelliliğinizden doğan somut ihtiyacı, talep ettiğiniz yerdeki erişilebilirlik, bakım ya da tedavi imkânını ve uygun kadroyu belgeleriyle birlikte açıklayın.

11. Mahkeme Engelli Memurun Tayin Reddini Nasıl Denetler? Anayasa ve Danıştay

İdare mahkemesi, engelli memurun tayin ret işlemini hukuka uygunluk yönünden denetler; Anayasa madde 10, Ek madde 3 ve kadro imkânı değerlendirmesi ölçüt olur, yerindelik denetimi yapılamaz. Anayasa madde 125 idari yargı yetkisinin hiçbir surette yerindelik denetimi şeklinde kullanılamayacağını belirtir; mahkeme idarenin takdirinin yerine geçmez, ret gerekçesinin ölçütlere uyup uymadığına bakar.

Kararlarda iki soru öne çıkar: başvurunun engellilik hükmüne göre değerlendirilip değerlendirilmediği ve ret gerekçesinin kadro imkânına ilişkin somut bir değerlendirme içerip içermediği.

11.1. Eşitlik İlkesi ve Pozitif Ayrımcılık: Anayasa Madde 10 Engelli Memur Tayinini Nasıl Etkiler?

Anayasa madde 10'a göre devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanun önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadır; hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz; çocuklar, yaşlılar, özürlüler, harp ve vazife şehitlerinin dul ve yetimleri ile malul ve gaziler için alınacak tedbirler eşitlik ilkesine aykırı sayılmaz.

Mahkemeler bu kuralı "engelliler hakkında pozitif ayrımcılık yapılmasına ilişkin ilke" olarak adlandırır ve Ek madde 3'ün bu ilkeyi hayata geçirmek için Yönetmeliğe eklendiğini belirtir. Pozitif ayrımcılık, engelliler için alınacak tedbirlerin eşitlik ilkesine aykırı sayılmayacağı kuralıdır. Engelliler Hakkında Kanun madde 1 de engellilerin toplumsal hayata diğer bireylerle eşit koşullarda tam ve etkin katılımının sağlanmasını amaçlar.

Danıştay 2. Daire, %60 engelli raporu bulunan bir saymanın atamasında Anayasa madde 10 ve Ek madde 3'ü gözeterek davayı reddeden Ordu İdare Mahkemesi kararını 13.12.2016 tarihli kararıyla bozdu. İzmir Bölge İdare Mahkemesi (BİM) 1. İdari Dava Dairesi, %86 engelli bir şube müdürünün atama işlemini oyçokluğuyla iptal etti (E. 2018/577, K. 2019/213, 28.02.2019); annesi %91 engelli olan bir memurun atamasını da oyçokluğuyla iptal etti (E. 2019/397, K. 2019/994, 03.10.2019).

11.2. Anayasa Mahkemesi: Engelli Yakınına Bakan Memurun Ataması ve Aile Hayatına Saygı Hakkı

Anayasa Mahkemesi (AYM), engelli babası nedeniyle uzak bir bölgeye atanan memurun aile hayatına saygı hakkının ihlal edildiğine karar verdi.

AYM İkinci Bölüm, B. No: 2021/59520 sayılı bireysel başvuruda (10.01.2024) şu olayı inceledi: zorunlu atamaya tabi gümrük memuru İzmir'de zorunlu çalışma süresini doldurmuş; %86 engelli ve vasisi olduğu babası nedeniyle yerinde bırakılmasını ya da yakın çevredeki bir gümrük idaresine atanmasını istemiş; talebi kabul görmeyince Ağrı Gürbulak'a atanmıştır. İdare mahkemesi, babanın tam bağımlı ve süresiz engelli olması mazeretinin kabul edilmemesini kamu yararına ve hizmet gereklerine uygun bulmayarak işlemi iptal etti. Bölge idare mahkemesi, başvurucunun görev yeri değişirse babasının tedavisinin yapılamayacağı ya da sağlığının tehlikeye gireceği yönünde gerekçe ileri sürmediğini belirterek talebin Ek madde 3 çerçevesinde değerlendirilemeyeceğine hükmetti ve davayı reddetti.

AYM bu sonucu yerinde bulmadı. İdare mevcut görev yeri ya da çevre idarelerdeki kadro imkânı ile hizmet ihtiyacına ilişkin bir değerlendirme yapmamış; bölge idare mahkemesi kararında da engelli babadan kaynaklanan talep tartışılmamıştır. AYM, atama işlemiyle güdülen kamu yararı ile başvurucunun aile hayatına saygı hakkı arasında adil denge kurulmadığı sonucuna ulaştı; adil denge, bu iki değer arasında gözetilmesi gereken ölçüdür. Aile hayatına saygı hakkını Anayasa madde 20'nin birinci fıkrası kapsamında inceledi ve ailenin korunmasını düzenleyen madde 41'i de gözetti.

11.3. Danıştay 2. Daire: Engelli Memurun Başvurusu Ek Madde 3'e Göre Değerlendirilir

Danıştay 2. Daire, engelliliğe dayanan yerinde kalma başvurusunun kurumun mazeret hükmüne göre değil, engellilik durumuna bağlı yer değişikliği hükmüne göre değerlendirilmesi gerektiğine karar verdi.

Danıştay 2. Daire, E. 2016/7805, K. 2020/637 sayılı kararında (06.02.2020) şu olayı inceledi: veri hazırlama ve kontrol işletmeni olarak çalışan gümrük memuru, 2015 rotasyon döneminde mahkeme kararıyla vasisi olduğu %100 engelli annesi nedeniyle yerinde kalmak istedi; talebi yerinde görülmeyerek Esendere Gümrük Müdürlüğüne atandı, yeniden değerlendirme başvurusu da reddedildi. Kocaeli 1. İdare Mahkemesi işlemi iptal etti. Danıştay 2. Daire temyiz istemini reddetti ve iptal kararını farklı gerekçeyle onadı: annesi engelli olan memurun başvurusu kurumun yönetmeliğindeki engellilik hükmüne göre değerlendirilmeliydi; başvurunun mazeret hükmü uyarınca reddedilmesi hukuka aykırıdır.

Danıştay 2. Daire ayrıca gümrük memurlarının engellilik nedeniyle yerinde kalma istemlerine ilişkin E. 2016/12301, K. 2019/7269 (17.12.2019) ve E. 2016/7752, K. 2020/629 (06.02.2020) sayılı kararlarında idare mahkemelerinin iptal kararlarını onadı; ilk kararda başvurunun Ek madde 3'e göre değerlendirilmesi gerektiğini belirtti. Ret yazısı yalnızca sağlık ya da aile birliği gerekçesine dayanıyorsa, dilekçede başvurunun engellilik hükmüne göre değerlendirilmediğini ayrıca ileri sürün.

11.4. Engelli Memurun Tayin Reddi İptal Edilirse İdare Ne Yapmak Zorundadır?

İdare, iptal kararının icaplarına göre gecikmeksizin işlem tesis etmek zorundadır; bu süre kararın idareye tebliğinden başlayarak otuz günü geçemez.

İdare işlem tesis etmezse idare aleyhine Danıştay ve ilgili idari mahkemede maddi ve manevi tazminat davası açılabilir; mahkeme kararlarının süresi içinde kamu görevlilerince yerine getirilmemesi hâlinde tazminat davası ancak ilgili idare aleyhine açılır.

İlk derece kararına karşı tebliğden itibaren otuz gün içinde bölge idare mahkemesine başvurulabilir; bölge idare mahkemesi ilk derece kararını hukuka uygun bulmazsa kararı kaldırır ve işin esası hakkında yeniden karar verir.

Anayasa Mahkemesi, B. No: 2021/59520 sayılı kararında ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar bulunduğunu belirtmiş; kararın gönderildiği yargı mercilerinin yapması gereken işi, yeniden yargılama işlemlerini başlatmak ve ihlal kararında belirtilen ilkelere uygun yeni bir karar vermek olarak göstermiştir.

12. Engelli Memur Tayin Dilekçesi: Bulunması Gerekenler ve Örnek İskelet

Dilekçe, özel kanunlarında ayrı süre gösterilmeyen hallerde, ret işleminin yazılı bildirimini izleyen günden başlayan 60 gün içinde yeni veya eski görev yeri idare mahkemesine verilir; engellilik raporuna ve Ek madde 3'ün lafzına dayanır. Dilekçenin ağırlığı tek soruda toplanır: reddedilen talep Ek madde 3'ün şartlarını taşıyor mu ve ret gerekçesi kadro imkânı ile teşkilat yapısına ilişkin somut bir değerlendirmeye dayanıyor mu?

12.1. Engelli Memur Tayin Reddi İptal Dilekçesinde Bulunması Gereken Unsurlar

Dilekçenin başında yürütmenin durdurulması talebi belirtilir; ardından davacı, vekil, davalı, konu, ret işleminin tebliğ tarihi ve açıklamalar yazılır. Yetkili mahkeme, 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu (İYUK) madde 33 uyarınca kamu görevlisinin yeni veya eski görev yeri idare mahkemesidir.

Özel kanunlarında ayrı süre gösterilmeyen hallerde idare mahkemelerinde dava açma süresi altmış gündür ve idari uyuşmazlıklarda yazılı bildirimin yapıldığı tarihi izleyen günden başlar. Talebinize otuz gün içinde cevap verilmemişse istek reddedilmiş sayılır; bu durumda dilekçeye başvuru tarihini ve otuz günün dolduğunu yazın, otuz günün bittiği tarihten itibaren dava açma süresi içinde dava açabilirsiniz.

Yürütmenin durdurulması için telafisi güç veya imkânsız zararların doğması ve işlemin açıkça hukuka aykırı olması şartları birlikte aranır; kanun, yürütmenin durdurulması kararlarında işlemin hangi gerekçelerle açıkça hukuka aykırı olduğunun ve doğacak zararların neler olduğunun belirtilmesini zorunlu tutar. Bu gerekçeleri açıklamalar bölümünde somutlaştırın.

Açıklamalarda engellilik raporunun tarihi ve engel oranı, engelli kişinin size yakınlığı, talebinizin tarihi ile talep edilen yer ve ret gerekçesi yer alır.

12.2. Dilekçede İleri Sürülecek Hukuki Gerekçeler: Ek Madde 3, Madde 72 ve Anayasa Madde 10

Dilekçenin hukuki dayanakları arasında Yönetmelik Ek madde 3, Anayasa madde 10 ve 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu madde 72 yer alır. Madde 72, fıkra 6, engelli memurların engellilik durumundan kaynaklanan yer değiştirme taleplerinin karşılanması için düzenleme yapılmasını öngörür.

Gerekçeler şu sırayla kurulur:

• Eşitlik: Anayasa madde 10, fıkra 4 ve 5 uyarınca hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz ve idare makamları kanun önünde eşitliğe uygun hareket eder.
• Rapor: raporda yüzde kırk oranı (yakın için ağır engelli, yani tam bağımlı ibaresi) gösterilir; rapor tek başına hak vermediğinden diğer şartlar ayrıca belirtilir.
• Kadro: ret kadro yokluğuna dayanıyorsa Ek madde 3'ün "kısıtlayıcı hükümlere tabi olmaksızın" lafzı ve idarenin kadro imkânı ile hizmet ihtiyacı değerlendirmesi yapmadığı ileri sürülür.
• Tedavi: tedavi sebebiyle talepte talep edilen yerin engellilik durumuna uygunluğu belgelenir; Anayasa madde 125 ise ret işlemine karşı yargı yolunun açık olduğunu gösterir.

12.3. Engelli Memur Tayin Reddi İptal Dilekçesi İskeleti

Engelli memur tayin reddi iptal dilekçesi, yürütmenin durdurulması istemini içeren ve köşeli parantezli alanları kendi bilgilerinizle doldurulan bir iptal davası dilekçesidir.

Dilekçeye eklenen belgelerin gerçeğe uygun olması gerekir; mazeret belgesinin gerçek dışı çıkması hâlinde işlem iptal edilir ve soruşturma yapılır.

13. Engelli Memur Tayini; EKPSS Ataması, Eş Durumu ve İsteği Dışında Atanmadan Farkı

Ek madde 3, raporda en az yüzde kırk engelli çıkan memuru ve eşi ya da bakmakla yükümlü olunan yakını ağır engelli raporlu olan memuru kapsar.

Engelli adayların ilk atanması engelliler adına yapılan merkezi sınavla (EKPSS) olur; bu atama konu dışındadır.

Eş durumu, aile birimini korumak için memur olan diğer eşin isteği hâlinde atanmasını düzenler; eşiniz memur olduğu için aynı yere atanmak istiyorsanız eş durumu davası, eşiniz ağır engelli raporlu ise Ek madde 3 geçerlidir.

Sağlık mazeretinde ölçüt tedavinin görev yerinde mümkün olmaması veya görev yerinin sağlığı tehlikeye düşürmesi, Ek madde 3'te ise raporda belirtilen engel oranı ve ağır engelli raporlu yakındır. Ayrıntı için sağlık mazereti davası ve can güvenliği mazereti davası bakın.

Ek madde 3'e 23/4/2021 tarihli ve 31463 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan CK 3901/2 md. ile eklenen beşinci fıkra, 16/3/2023 tarihli ve 32134 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan CK 6968/3 md. ile mülga edilmiştir. Rotasyon kararları için rotasyon ve zorunlu yer değiştirme davası esastır.