Eş Durumu Tayini Reddi İptal Davası: Şartlar, Süre, Ret Gerekçeleri ve Dilekçe

Eş durumu tayini, memurun eşinin bulunduğu yere atanması anlamına gelir; eş durumu tayini reddi iptal davası ise bu talebi reddeden idari işlemin iptali için idare mahkemesinde açılan davadır. Halk arasında «eş durumu tayin talebinin reddi», «aile birliği mazereti tayin iptali» ya da eş durumu ataması reddedilirse ne yapılır sorusuyla aranan durum, yani memurun eşinin çalışma durumuna dayanan aile birliği mazeretiyle yapılan atanma talebinin reddi, hukuken eş durumu tayini talebinin reddidir.

657 sayılı Devlet Memurları Kanunu madde 72, fıkra 2, atamalarda aile birimini korumak için kurumlar arasında koordinasyon sağlanarak memur olan diğer eşin isteği hâlinde, Kanun'un 74 ve 76. maddelerindeki esaslar çerçevesinde atamaya tabi memurun atandığı yere atanmasını öngörür. Bu kuralı uygulayan Yönetmelik madde 14, eş durumu tayininin hangi hâllerde yapılabileceğini sayar. Anayasa madde 41 ise ailenin Türk toplumunun temeli olduğunu ve Devletin ailenin huzur ve refahı için gerekli tedbirleri alacağını hükme bağlar.

Bu dava türü, 657 sayılı Kanun'a tabi kadrolu memurun aynı kurum içinde eşinin yanına geçmek için aile birliğine dayanarak yaptığı talebin reddini konu alır; sözleşmeliler (4/B, 45/A), öğretmenler, sağlık, akademik ve kolluk personeli ile kurumlar arası nakil istekleri ayrı özel kurallara tabidir.

1. Ret yazısının size tebliğ edildiği tarihi not edin; 60 günlük dava açma süresi bu tarihi izleyen günden işler. Cevap gelmemişse başvurunuzun idareye ulaştığı tarihi ve 30 günün bittiği günü hesaplayın.
2. Eşinizin çalışma durumunu ve evlilik durumunu gösteren belgeleri toplayın (Yönetmelik madde 14, fıkra 2).
3. Dava açmadan önce idareye başvurup başvurmayacağınıza karar verin; bu yol isteğe bağlıdır ve işlemeye başlamış süreyi durdurur (İYUK madde 11).
4. Yeni veya eski görev yerinizdeki idare mahkemesinde, ret işleminin yazılı bildirim tarihini gösteren dilekçeyle iptal davası açın ve ret yazısını dilekçeye ekleyin (İYUK madde 3 ve 33).
5. Telafisi güç veya imkânsız zararı ve işlemin açık hukuka aykırılığını göstererek dilekçede yürütmenin durdurulmasını isteyin (İYUK madde 27).

1. Eş Durumu Tayini Reddi İptal Davası Nedir? Ret Sonrası Ne Yapmalı?

Eş durumu tayini reddi iptal davası, idare mahkemesinde açılan iptal davasıdır. Bu davada, aile birliği mazeretine dayanan yer değişikliği talebinizi reddeden işlemin yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönlerinden biriyle hukuka aykırı olduğunu ileri sürersiniz. Ret sonrası yapılacak iş, ret yazısının tebliğini izleyen günden başlayan 60 günlük süre içinde bu davayı açmaktır.

Aile birliği mazereti, memurun eşinin bulunduğu yere atanmasını gerektiren ve Yönetmelik madde 14, fıkra 1'in (a)–(e) bentlerinde sayılan hâllerden birine dayanan mazerettir. Aile birliği mazereti belgelenirse memur, isteği üzerine yer değiştirme suretiyle atanabilir; bu atama için Yönetmelikte öngörülen çalışma sürelerinin dolması beklenmez (Yönetmelik madde 12, fıkra 1).

İptal kararı, mahkemenin sizi eşinizin bulunduğu yere kendisinin ataması anlamına gelmez. Yargı yetkisi idari işlemin hukuka uygunluğunun denetimiyle sınırlıdır ve yerindelik denetimi (idarenin yerine geçerek hangi işlemin daha uygun olduğuna karar verme) şeklinde kullanılamaz (Anayasa madde 125, fıkra 4); idari yargı yerleri idarenin takdir yetkisini, yani hukuka uygun seçenekler arasından tercih yapabilme serbestisini, kaldıracak biçimde karar veremez (İYUK madde 2, fıkra 2). Ret işlemini hukuka aykırı bulan mahkemenin yapabileceği, işlemin hukuka uygunluğunu denetlemektir.

1.1. Dava Konusu İşlem: Ret Yazısı ve Zımni Ret (Eşin Bulunduğu Yere Atanma Talebi)

Eş durumu tayini davasında dava konusu işlem, eşinizin bulunduğu yere atanma talebinizi reddeden yazılı işlem ya da idarenin 30 gün içinde cevap vermemesiyle oluşan zımni rettir. Zımni ret, idareye yapılan başvuruya otuz gün içinde cevap verilmemesi hâlinde isteğin reddedilmiş sayılması demektir (İYUK madde 10, fıkra 2).

Eşin bulunduğu yere atanma talebi, Yönetmelik madde 14'teki hâllerden birine dayanır: kamu personeli eşin kendi kurumunda yer değiştirememesi, eşlerin aynı ya da farklı kurumda görev yapması, kamu görevlisi olmayan eşin istenen yerde 360 gün prim (başvurudan önceki son iki yıl içinde 360 gün sosyal güvenlik primi ödeme) şartını karşılayarak hâlen çalışması veya eşin milletvekili, belediye başkanı, muhtar ya da noter olması. Ret yazısında idarenin hangi hâli ve hangi gerekçeyi esas aldığı, davada denetlenecek sebep unsurunu gösterir.

Ret yazısı tebliğ edilmişse süre hesabında tebliğ tarihi, eş durumu talebine hiç cevap verilmemişse başvuru dilekçenizin yetkili makama ulaştığı tarih önem taşır. Her iki tarihi de belgeyle saklamanız, dava açma süresinin doğru hesaplanmasının ön koşuludur.

1.2. Aile Birliği Mazeretine Dayanan Talebi Reddedilen Hangi Personel Dava Açabilir? Kapsam ve Menfaat

Aile birliği mazeretine dayanan talebi reddedilen memur, ret işlemine karşı iptal davası açabilir. Yönetmelik madde 2, özel kanunlardaki hükümler saklı kalmak kaydıyla genel ve katma bütçeli kurumlarda, bunlara bağlı döner sermayeli kuruluşlarda ve Beden Terbiyesi Bölge Müdürlüklerinde 657 sayılı Kanun'a tabi olarak çalışan devlet memurlarına uygulanır; dava açma ehliyeti ise İYUK madde 2'deki menfaat ihlali şartına dayanır.

1.2.1. Eş Durumu Tayini İsteyen 657 Sayılı Kanuna Tabi Kadrolu Memur

Eş durumu tayini isteyebilecek kişi, 657 sayılı Kanun madde 4'ün (A) bendinde tanımlanan memurdur: Devlet ve diğer kamu tüzel kişiliklerince genel idare esaslarına göre yürütülen asli ve sürekli kamu hizmetlerini yerine getirmekle görevlendirilenler memur sayılır. Yönetmelik madde 2, fıkra 2 ise yardımcı hizmetler sınıfındaki memurları, istisnai memurlukları, aday memurları ve Millî Savunma Bakanlığı kadro ve kuruluşundaki kurumlarda görevli memurları kapsam dışında bırakır. Bu gruplardan birindeyseniz ret işleminin kendi mevzuatınıza göre değerlendirilmesi gerekir.

1.2.2. 4/B Sözleşmeli Personelin Eşinin Bulunduğu Yere Atanma Talebi

4/B sözleşmeli personelin eşinin bulunduğu yere atanma talebi bu dava türünün konusu değildir. Yönetmelik madde 2'nin kapsamı «657 sayılı Devlet Memurları Kanununa tabi olarak çalışan Devlet Memurları» ile sınırlıdır. 657 sayılı Kanun madde 4 ise kamu hizmetlerinin memurlar, sözleşmeli personel, geçici personel ve işçiler eliyle gördürüleceğini belirterek sözleşmeli personeli (B) bendinde memurdan ayrı bir istihdam şekli olarak düzenler. Sözleşmeli personelseniz talebinizin reddi, sözleşmenizdeki ve tabi olduğunuz mevzuattaki hükümlere göre değerlendirilir.

1.2.3. Aile Birliği Talebi Reddedilen Memurun Menfaati ve Dava Ehliyeti

Aile birliği talebi reddedilen memur, ret işlemi kendi hakkında tesis edildiği için iptal davası açma ehliyetine sahiptir; İYUK madde 2, fıkra 1 (a) iptal davasını menfaatleri ihlal edilenler tarafından açılan dava olarak tanımlar. Dava, idare mahkemesi başkanlığına hitaben yazılmış imzalı dilekçeyle açılır. Dilekçede tarafların ve varsa vekillerin ad, soyad ve adresleri ile Türkiye Cumhuriyeti kimlik numarası, davanın konu ve sebepleri, dayandığı deliller ve dava konusu işlemin yazılı bildirim tarihi gösterilir; ret yazısı ve belgelerin asılları ya da örnekleri dilekçeye eklenir (İYUK madde 3).

1.3. Kendi Özel Yönetmeliğine Tabi Personelde Eş Durumu Tayini: Kapsam Dışı Hâller

Kendi özel yönetmeliğine tabi personelin eş durumu tayini o yönetmeliğe göre yürütülür; ancak özel yönetmeliklerde genel Yönetmeliğe aykırı hükümler yer alamaz (Yönetmelik madde 28). Mülki idare amirliği, emniyet, jandarma ve sahil güvenlik hizmetleri sınıflarındaki personel hakkında kendi özel yönetmeliklerinin uygulanmasına devam edilir.

Öğretmenlerin ve sağlık personelinin eş durumu talepleri de kendi kurum kurallarına göre incelenir. Yönetmelik madde 14, fıkra 3, genel sağlık bakımından önemi haiz sağlık personeli için kamu personeli olmayan eşe ilişkin bentte özel yönetmelikle farklı usul ve esaslar belirlenebileceğini öngörür.

Polis personelinin atama uyuşmazlıkları emniyet personeli atama işlemlerine karşı dava, jandarma personelininki jandarma personeli disiplin ve özlük davaları, akademik personelin kadro uyuşmazlıkları öğretim üyesi kadrosuna atanmama davası başlığında ele alınır.

2. Eş Durumu Tayini Reddi İptal Davasında Süre, Mahkeme ve Yürütmenin Durdurulması

Eş durumu tayini reddi iptal davası, ret yazısının tebliğini izleyen günden başlayarak 60 gün içinde, yeni veya eski görev yerinizdeki idare mahkemesinde açılır ve dava dilekçesinde yürütmenin durdurulması istenebilir. Genel usul kuralları idari davalarda 60 gün kuralı ve yürütmenin durdurulması şartları ve talep usulü rehberlerinde ayrıntılıdır; eş durumu davasına özgü olan, atama işlemlerine ilişkin yetki kuralı ile yürütmenin durdurulmasındaki ek cümledir.

2.1. Aile Birliği Mazereti Talebinin Reddinde Dava Süresi: Kaç Gün, Ne Zaman Başlar?

Aile birliği mazereti talebinin reddine karşı dava açma süresi 60 gündür ve ret yazısının size yazılı bildirimini izleyen günden başlar (İYUK madde 7, fıkra 1 ve fıkra 2 (a)).

Süreler tebliğ tarihini izleyen günden itibaren işlemeye başlar; tatil günleri süreye dahildir, ancak sürenin son günü tatil gününe rastlarsa süre tatil gününü izleyen çalışma gününün bitimine kadar uzar (İYUK madde 8, fıkra 1 ve 2).

Örneğin, eş durumu talebini reddeden yazı 03.03.2026 Salı günü tebliğ edilmişse 60 günlük süre 04.03.2026 tarihinde işlemeye başlar ve son gün 02.05.2026 Cumartesi olur; son gün tatile rastladığı için dava 04.05.2026 Pazartesi günü mesai bitimine kadar açılabilir.

2.2. Aile Birliği Mazeretinde Yetkili İdare Mahkemesi Hangisidir? Yeni veya Eski Görev Yeri

Aile birliği mazeretine dayanan talebin reddine karşı davayı yeni veya eski görev yerinizin idare mahkemesinde açabilirsiniz. İYUK madde 33, fıkra 1 kamu görevlilerinin atanması ve nakilleriyle ilgili davalarda bu iki yeri yetkili kılar:

“Kamu görevlilerinin atanması ve nakilleri ile ilgili davalarda yetkili mahkeme, kamu görevlilerinin yeni veya eski görev yeri idare mahkemesidir.”

2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu madde 33, fıkra 1

İYUK madde 33, fıkra 1, kamu görevlilerinin atanması ve nakilleri ile ilgili davalar için yetkili mahkemeyi ayrıca düzenler.

2.3. Aile Birliği Mazereti Talebine Cevap Verilmezse Zımni Ret Oluşur mu?

Aile birliği mazereti talebinize idare 30 gün içinde cevap vermezse talebiniz reddedilmiş sayılır ve otuz günün bittiği tarihten itibaren dava açma süresi içinde idare mahkemesine dava açabilirsiniz (İYUK madde 10, fıkra 2).

2.4. Aile Birliği Mazereti Reddine İdareye Başvuru Dava Süresini Durdurur mu? (İYUK Madde 11)

Aile birliği mazereti reddine karşı dava açmadan önce üst makama, üst makam yoksa işlemi yapan makama başvurursanız bu başvuru işlemeye başlamış dava açma süresini durdurur. Başvuru zorunlu değildir (İYUK madde 11, fıkra 1):

“Bu başvurma, işlemeye başlamış olan idari dava açma süresini durdurur.”

2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu madde 11, fıkra 1

2.5. Eş Durumu Tayini Reddinde Yürütmenin Durdurulması (YD) İstenebilir mi?

Eş durumu tayini reddine karşı açılan davada yürütmenin durdurulması istenebilir; yürütmenin durdurulması, mahkemenin dava sonuçlanmadan idari işlemin uygulanmasını durdurduğu karardır. Dava açılması işlemin yürütülmesini kendiliğinden durdurmaz (İYUK madde 27, fıkra 1). Mahkeme, iki şart birlikte gerçekleşirse, yani işlemin uygulanması telafisi güç veya imkânsız zararlar doğuracaksa ve işlem açıkça hukuka aykırıysa, idarenin savunması alındıktan veya savunma süresi geçtikten sonra gerekçe göstererek yürütmenin durdurulmasına karar verebilir (İYUK madde 27, fıkra 2; Anayasa madde 125, fıkra 5).

İYUK madde 27, fıkra 2'ye eklenen cümle atama işlemlerini ayrıca düzenler:

“Ancak, kamu görevlileri hakkında tesis edilen atama, naklen atama, görev ve unvan değişikliği, geçici veya sürekli görevlendirmelere ilişkin idari işlemler, uygulanmakla etkisi tükenecek olan idari işlemlerden sayılmaz.”

2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu madde 27, fıkra 2

Atama işlemleri uygulanmakla etkisi tükenecek işlemlerden sayılmadığı için bunlarda savunma alınmaksızın yürütmenin durdurulmasına karar verilemez; ancak dilekçe ve eklerinden istemin yerinde olmadığı anlaşılırsa savunma alınmaksızın istem reddedilebilir (İYUK madde 27, fıkra 2 ve 3). Yürütmenin durdurulması istemi hakkındaki karara tebliğini izleyen günden itibaren yedi gün içinde bir defaya mahsus itiraz edilebilir ve aynı sebeplere dayanılarak ikinci kez yürütmenin durdurulması istenemez (İYUK madde 27, fıkra 7 ve 10).

Danıştay 5. Daire, Siirt Devlet Hastanesi'nde uzman doktor olan davacının eş durumu nedeniyle Ankara'ya atanma başvurusunun reddine ilişkin işlemin yürütmesini oybirliğiyle durdurdu (Danıştay 5. Daire, E. 2015/2452, K. YD, 27.10.2015). Danıştay'ın bu kararı esas hakkında değil, yürütmenin durdurulması istemi hakkındadır.

2.6. Aile Birliği Mazereti Davasında Harç, Vekâlet Ücreti ve Yargılama Giderleri

Yargı işlemlerinden Harçlar Kanunu'na bağlı (1) sayılı tarifede yazılı olanlar yargı harçlarına tabidir (Harçlar Kanunu madde 2); maktu harçlar ilgili işlem yapılmadan önce peşin ödenir ve yargı işlemlerinden alınacak harçlar ödenmedikçe sonraki işlemler yapılmaz (madde 27 ve 32).

Vekâlet ücreti, avukata ait olmak üzere karşı tarafa yükletilir ve Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi'nde yazılı miktardan az, üç katından çok olamaz (Tarife madde 3). Takdirde hüküm tarihinde yürürlükte olan Tarife esas alınır (madde 21); anlaşmazlık birinci savunma dilekçesi süresinin bitimine kadar ortadan kalkarsa ücretin yarısına hükmedilir (madde 15).

3. Eş Durumu Tayininin Dayanağı ve Şartları: Aile Birliği Mazeretinin Beş Hâli

Eş durumu tayini, anılan Yönetmeliğin 14. maddesinde sayılan beş hâlden birine girdiğinizde istenebilir; hangi bendin uygulanacağı eşinizin kamu personeli olup olmadığına ve nerede çalıştığına göre belirlenir. Kanuni dayanak 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu madde 72, fıkra 2'dir; Anayasa madde 41 ise aile birliğinin anayasal temelini oluşturur.

Yönetmelik madde 14, fıkra 1 atamanın "yapılabilir" olduğunu söyler; eş durumu tayini kendiliğinden işleyen bir atama değildir. Yönetmelik madde 9, fıkra 1'e göre yer değiştirme suretiyle atamalar, memurların dengeli dağılımını sağlamak amacıyla, öğrenim, uzmanlık, iş tecrübesi ve mesleki bilgi gibi özellikler ile boş kadro durumu gözönünde bulundurularak kurumlarınca hazırlanan bir plan dahilinde yapılır. Norm kadro, Yönetmelik madde 9, fıkra 6 lafzıyla mevzuatı uyarınca yürürlüğe konulan kadro sayılarını ifade eder. Talebiniz bu iki hükmün birlikte uygulanmasıyla değerlendirilir.

3.1. Aile Birliği İlkesi: Anayasa Madde 41, 657 Sayılı Kanun Madde 72 ve Yönetmelik Madde 14

Eş durumu tayini üç katmanlı bir dayanağa sahiptir: Yönetmelik madde 14 hangi hâllerde ve nereye atama yapılabileceğini sayar, Anayasa madde 41 aileyi korur, 657 sayılı Kanun madde 72, fıkra 2 ise memur olan eşin atanmasını düzenler.

3.1.1. Aile Birliği ve Aile Hayatına Saygı Hakkı: Anayasa ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi

Anayasa madde 41 aileyi toplumun temeli sayar ve Devlete ailenin huzur ve refahı için gerekli tedbirleri alma ödevi yükler. Madde 41'de atama ya da yer değiştirme sözcüğü geçmez; eş durumu tayini bu maddeden değil, Kanun ve Yönetmelikten doğar.

“Aile, Türk toplumunun temelidir ve eşler arasında eşitliğe dayanır.”

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası madde 41, fıkra 1

Anayasa madde 20, fıkra 1'e göre herkes özel hayatına ve aile hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkına sahiptir. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS) madde 8 de özel ve aile hayatına saygı hakkını güvence altına alır. Aile birliği talebinin reddine karşı açılan davada bu iki hüküm, Anayasa madde 41 ile birlikte dayanak olarak gösterilebilir.

3.1.2. 657 Sayılı Kanun Madde 72/2: Memur Olan Eşin Yanına Atama

657 sayılı Kanun madde 72, fıkra 2, yeniden veya yer değiştirme suretiyle yapılan atamalarda aile birimini korumak için memur olan diğer eşin, isteği hâlinde, atanan memurun yanına atanmasını öngörür. Atama kurumlar arasında koordinasyon sağlanarak ve Kanunun 74 ve 76 ncı maddelerindeki esaslar çerçevesinde yapılır.

“Yeniden veya yer değiştirme suretiyle yapılacak atamalarda; aile birimini muhafaza etmek bakımından kurumlar arasında gerekli koordinasyon sağlanarak memur olan diğer eşin de isteği halinde ataması, atamaya tabi tutulan memurun atandığı yere 74 ve 76 ncı maddelerde belirtilen esaslar çerçevesinde yapılır.”

657 sayılı Devlet Memurları Kanunu madde 72, fıkra 2

Aynı maddenin ikinci fıkrası, eşinin atanacağı teşkilatın veya niteliğine uygun münhal görevin bulunmaması ve ilgilinin talebi hâlinde eşinin görev süresiyle sınırlı olmak üzere izin verilebileceğini de düzenler; izin verilenlerin aylık ve ödemelerine ilişkin 3. fıkra ise Anayasa Mahkemesinin 05.02.1992 tarihli, E. 1990/22, K. 1992/6 sayılı kararıyla iptal edilmiş, 18.05.1994 tarihli KHK-527/5 ile yeniden düzenlenmiştir.

3.1.3. Yönetmelik Madde 14: Aile Birliği Mazeretinin Beş Hâli

Yönetmelik madde 14, fıkra 1, aile birliği mazeretine dayanan yer değişikliğini eşin durumuna göre beş bentte düzenler. Bentler ayrı hâlleri karşılar; eşinizin durumuna uyan bent uygulanır ve atama, o bentte gösterilen yere yapılabilir. Aile birliği mazereti, memurun eşinin çalışma durumu nedeniyle eşinin bulunduğu yere ya da bentte gösterilen yere atanmasını isteyebildiği mazerettir.

3.2. Eşi Kamu Personeli Olan Memurun Aile Birliği Mazereti: Yönetmelik Madde 14/a, b ve c

Eşiniz kamu personeliyse Yönetmelik madde 14, fıkra 1'in (a), (b) ve (c) bentlerinden biri uygulanır. Eşinizin kurum içi yer değiştirme suretiyle atanma imkânı yoksa (a) bendi gereğince eşinizin bulunduğu yere atanmanız istenebilir; eşlerin aynı ya da farklı kurumda çalışması hâlinde ise (b) veya (c) bendi devreye girer.

(a) bendi, kamu personeli olan eşin kendi kurumunda yer değiştirme yoluyla başka bir yere atanamaması ya da mevzuat gereği zorunlu yer değiştirmeye tabi bir görevde çalışması hâlinde, atamanın o eşin bulunduğu yere yapılabilmesine imkân tanır. Yer değiştirme suretiyle atamalar, kurumlarınca hazırlanan bir plan dahilinde, boş kadro durumu gözönünde bulundurularak yapılır (Yönetmelik madde 9, fıkra 1).

3.2.1. Eşler Aynı Kurumda Çalışıyorsa: Kurumun Daha Fazla Hizmet İhtiyacı Duyduğu Yer

Eşlerin her ikisi de aynı kurumda çalışıyorsa Yönetmelik madde 14, fıkra 1, (b) bendi uygulanır ve atama kurumun daha fazla hizmet ihtiyacı duyduğu yere yapılabilir. Bu bentte ölçü, eşlerden birinin bulunduğu yer değil, kurumun hizmet ihtiyacıdır. Kurum, iki eşin görev yerlerinden hangisinde daha fazla ihtiyaç bulunduğunu değerlendirerek eşlerden birini diğerinin yanına atayabilir.

3.2.2. Eşler Farklı Kurumda Çalışıyorsa: Kurumlar Arası Koordinasyon

Eşler farklı kurumlarda çalışıyorsa Yönetmelik madde 14, fıkra 1, (c) bendi uygulanır: atama, kurumlar arasında gerekli koordinasyon sağlanarak her iki kurumun da öncelikli hizmet ihtiyacının bulunduğu yere yapılabilir. Bu bent, 657 sayılı Kanun madde 72, fıkra 2'deki "kurumlar arasında gerekli koordinasyon" ifadesinin Yönetmelikteki karşılığıdır. Koordinasyon iki kurumun ortak işidir; talebiniz yalnız kendi kurumunuzun ihtiyacına göre değil, eşinizin kurumunun ihtiyacı da gözetilerek değerlendirilir.

3.3. Eşi Zorunlu Yer Değiştirmeye Tabi Görevde Olan Memur: Norm Kadro Sınırı Aranmaz mı?

Eşiniz ilgili mevzuatı uyarınca zorunlu yer değiştirmeye tabi tutulanlardan, yani Yönetmelik madde 9, fıkra 6'da sayılanlardan biriyse, onun görev süresiyle sınırlı olmak üzere atandığı yere atanmanızda norm kadro sayılarına ilişkin hükümler uygulanmaz. Fıkra, ilgili mevzuatı uyarınca zorunlu yer değiştirmeye tabi tutulan şu eşleri sayar: eğitim ve öğretim hizmetleri, mülki idare amirliği hizmetleri, jandarma hizmetleri, sahil güvenlik hizmetleri ve emniyet hizmetleri sınıfına giren memurlar; Türk Silahlı Kuvvetlerine mensup subay ve astsubay, uzman jandarma ve uzman erbaşlar; hâkim ve savcılar. Zorunlu yer değiştirmenin kendi rejimi rotasyon ve zorunlu yer değiştirme davası sayfasında anlatılır.

3.4. Eş Durumu Tayininde Kurumlar Arası Geçiş ve Muvafakat

Eşinizin yanına gitmek için kendi kurumunuzdan ayrılıp başka bir kuruma geçmeniz gerekiyorsa, bu geçiş eş durumu tayininin değil kurumlar arası nakil rejiminin konusudur. 657 sayılı Kanun madde 74 memurların bir kurumdan diğerine nakillerini düzenler; madde 72, fıkra 2 de eşin atanmasının 74 ve 76 ncı maddelerde belirtilen esaslar çerçevesinde yapılacağını söyler.

Muvafakat ve kurumlar arası geçişin şartları memur naklinde muvafakat verilmemesi iptali davası sayfasında ele alınır.

3.5. Eşi Kamu Personeli Olmayan Memurun Aile Birliği Mazereti: Son İki Yılda 360 Gün Prim Şartı

Eşiniz kamu personeli değilse Yönetmelik madde 14, fıkra 1, (d) bendi uygulanır: eşinizin talep ettiğiniz yerde, başvurudan önceki son 2 yılda 360 gün sigorta primi ödemiş olması ve hâlen çalışıyor olması gerekir; çalışma kendi adına ya da hizmet akdiyle işverene bağlı biçimde yürütülmüş olabilir. Bu şartlar varsa atama eşinizin bulunduğu yere yapılabilir.

3.5.1. Eşi Özel Sektörde veya Kendi Adına Çalışan Memur: 360 Gün Sosyal Güvenlik Primi

Eşiniz özel sektörde çalışıyorsa ya da kendi adına iş yürütüyorsa (d) bendindeki üç unsurun birlikte bulunması gerekir: çalışmanın istenen yerde olması, 360 günlük prim şartının başvurudan önceki son 2 yıl içinde tamamlanmış olması ve eşinizin hâlen çalışıyor olması. Prim, eşinizin kendi adına ya da hizmet akdiyle işverene bağlı çalışmasından doğmalıdır. Yönetmelik madde 14, fıkra 2 uyarınca bu durumu belgeyle kurumunuza ibraz etmekle yükümlüsünüz.

Yönetmelik madde 14, fıkra 3'e göre genel sağlık bakımından önemi haiz sağlık personeli için özel yönetmelikte (d) bendine ilişkin farklı usul ve esaslar belirlenebilir. İzmir Bölge İdare Mahkemesi 1. İdari Dava Dairesi, eşi Muğla'da bir ilaç firmasında çalışan hastane hemşiresinin talebine ilişkin davada ilk derece mahkemesinin iptal kararını kaldırarak davayı reddetti; karar, İzmir BİM kararına ayrılan bölümde anlatılmıştır.

3.5.2. Eşi Yabancı Uyruklu veya Yurt Dışı Kuruluşta Çalışan Memur: Danıştay Kararı

Eşinizin Türkiye'de sosyal güvenlik kurumuna bağlı çalışmaması, talebinizin reddi için kendiliğinden yeterli sayılmamıştır: Danıştay 2. Daire, eşi Türkiye'de uluslararası sözleşme kapsamında güvenceli çalışan memurun talebinin reddini iptal etmiştir. Karar olay özeldir; eşin sigortalılığına dayanan her ret işleminin iptal edileceği anlamına gelmez.

Kocaeli'nde öğretmen olarak görev yapan davacı, Fransız uyruklu eşi Ankara'da Fransız Büyükelçiliğine bağlı bir lisede çalıştığı için eş durumu nedeniyle Ankara'ya atanmayı istemiş, talebi eşinin sosyal güvenlik kurumuna bağlı çalışma koşulunu sağlamadığı gerekçesiyle reddedilmiştir. Danıştay 2. Daire önce davayı reddetti (E. 2016/457, K. 2017/6502). Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu bu ret kararını bozdu (E. 2018/1345, K. 2019/6418). Bozma, Danıştayın temyiz incelemesinde hukuka aykırı bulduğu kararı ortadan kaldırması anlamına gelir (İYUK madde 49, fıkra 2).

Danıştay 2. Daire, bozma kararına uyarak ret işlemini oybirliğiyle iptal etti (E. 2020/1905, K. 2021/4107, 10.11.2021). Daire, kamu hizmetinin sürekliliği için eş durumu taleplerine sınırlama getirilebileceğini, ancak sınırlamanın kamu hizmetinin aksaması amacıyla sınırlı ve anayasal ve uluslararası mevzuat hükümlerine uygun olması gerektiğini belirtti. Karar, işlem tarihinde yürürlükte olan ve sonradan yürürlükten kalkan kurum yönetmeliği ile kılavuza ilişkindir; bugünkü Yönetmelik madde 14, fıkra 1, (d) bendinin ölçütü son iki yıl içinde 360 gün primdir.

3.5.3. Eşi Milletvekili, Belediye Başkanı, Muhtar veya Noter Olan Memur

Eşiniz milletvekili, belediye başkanı, muhtar veya noterse Yönetmelik madde 14, fıkra 1, (e) bendi uygulanır ve atama eşinizin bulunduğu yere yapılabilir. Bu bentte eşin prim gün sayısına ya da kamu personeli olmasına ilişkin bir şart yer almaz. Yönetmelik madde 14, fıkra 2 uyarınca eşinizin bu görevlerden birinde bulunduğuna ilişkin belgeyi ve evlilik durumunu kanıtlayan belgeyi başvurunuza eklemeniz gerekir.

3.5.4. Kurum Yönetmeliği Eş Durumu İçin Ek Kısıt Koyabilir mi? Danıştay Kararı

Kurumunuzun özel yönetmeliği, genel Yönetmeliğe aykırı bir eş durumu kısıtı koyamaz: Yönetmelik madde 28'e göre kurumlar özel yönetmelik çıkarır, ancak özel yönetmeliklerde bu Yönetmeliğe aykırı hükümler yer alamaz. Mülki İdare Amirliği, Emniyet, Jandarma ve Sahil Güvenlik Hizmetleri sınıflarındaki personel hakkında ise kendi özel yönetmeliklerinin uygulanmasına devam edilir.

Stratejik personel, kurum yönetmeliğinde eş durumu talebine kısıtlama getirilen hekimleri kapsayan personel grubu demektir. İlçe devlet hastanesinde radyoloji uzmanı olarak görev yapan davacının eş durumu talebi reddedilmiş, idare mahkemesi de kurum yönetmeliğine göre eşi sigortalı ya da serbest çalışan stratejik personelin eş durumu nedeniyle atanamayacağı gerekçesiyle davayı reddetmişti.

Danıştay 5. Daire, Genel Yönetmelik madde 14'ün 16.08.2014 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan değişiklikle unvan veya sıfat kısıtlaması olmadan bütün devlet memurlarına bu hakkı tanıdığını ve Geçici 5. madde uyarınca kurum yönetmeliklerinin yalnız Genel Yönetmeliğe aykırı olmayan hükümlerinin uygulanabileceğini belirterek idare mahkemesi kararını oyçokluğuyla bozdu (E. 2015/3280, K. 2015/8501, 02.11.2015).

“Bu hukuki çerçevede 16.08.2014 tarihinden sonra, stratejik personelin eş durumu mazereti nedeniyle nakil talebinde bulunma hakkının mevcut olduğunun kabulü gerekmektedir.”

Danıştay 5. Daire, E. 2015/3280, K. 2015/8501, 02.11.2015

Danıştay 5. Daire, E. 2015/1513, K. 2016/1409, 15.03.2016 tarihli kararında ise eşi 4857 sayılı Kanuna tabi teknik müdür olan hekimin eş mazereti kurası talebinin stratejik personel kısıtıyla reddini iptal eden Samsun 1. İdare Mahkemesi kararını bozdu. Bu kararlar, verildikleri dönemde yürürlükte olan kurum yönetmeliği hükümlerine ilişkindir; kendi kurumunuzun özel yönetmeliğinin güncel metni, Yönetmelik madde 28'deki aykırılık yasağıyla birlikte değerlendirilmelidir.

3.6. Eş Durumu Tayini İçin Gerekli Belgeler ve Başvuru Usulü

Eş durumu tayini için eşinizin çalışma durumunu ya da görevini gösteren belge ile evlilik durumunu kanıtlayan belgeyi, Yönetmelik madde 26'daki istek formuna ekleyerek disiplin amirleriniz kanalıyla atamaya yetkili amire göndermeniz gerekir. Belgenin gerçeğe aykırı çıkması, yapılan atamanın iptaline ve soruşturmaya yol açar.

3.6.1. Başvuruya Eklenecek Belgeler (Yönetmelik Madde 14/2): Evlilik Belgesi ve Eşin Çalışma Belgesi

Yönetmelik madde 14, fıkra 2'ye göre aile birliği mazeretine dayanarak yer değiştirme isteyen memur, eşinin durumuna ilişkin belgeyi kurumuna ibraz etmekle yükümlüdür ve başvurusuna evlilik durumunu kanıtlayan belgeyi ekler. Eşinizin durumuna göre sunmanız gereken belgeler şunlardır:

• Eşiniz kamu personeliyse: eşinizin kamu kurum ve kuruluşlarında kamu personeli olarak çalıştığına ilişkin belge.
• Eşiniz kamu personeli değilse: atanmayı istediğiniz yerde son 2 yılda 360 günlük prim ödendiğini ve eşinizin kendi adına ya da hizmet akdiyle hâlen çalıştığını gösteren belge.
• Eşiniz milletvekili, belediye başkanı, muhtar veya noterse: eşinizin bu görevlerden birinde bulunduğuna ilişkin belge.
• Her durumda: evlilik durumunu kanıtlayan belge.

3.6.2. Aile Birliği Mazereti İstek Formu ve Başvuru Yolu (Yönetmelik Madde 26)

Aile birliği mazeretinizi belgeleyerek başvurduğunuzda, Yönetmelik madde 26 uyarınca "Yer Değiştirme Sureti ile Atanma İstek Formu"nu doldurup disiplin amirleriniz kanalıyla atamaya yetkili amire gönderirsiniz. Formda atanmak istediğiniz hizmet alanlarını belirtmeniz zorunludur. Madde 26, çalışma sürenizi tamamlamamış olsanız bile madde 12'deki mazeretini belgeleyen memurun bu formla başvurabileceğini açıkça düzenler.

3.6.3. Gerçeğe Aykırı Aile Birliği Belgesi: Atama İptal Edilir, Soruşturma Yapılır (Madde 27)

Mazeret belgesine dayanarak yapılan atamada belgenin gerçek dışı olduğu tespit edilirse, Yönetmelik madde 27 uyarınca atama işlemi iptal edilir ve hakkınızda soruşturma yapılır; soruşturma sonucunda genel hükümler uygulanır. Bu hüküm aile birliği mazeretine dayalı atamaları da kapsar. Eşinizin çalışma durumunu ya da evliliğinizi gösteren belgelerin güncel ve doğru olması, hem başvurunun kabulü hem de atamanın sonradan korunması için belirleyicidir.

4. Eş Durumu ve Diğer Mazeret Tayinlerinde Ortak Kurallar

Aile birliği mazereti, Yönetmelik madde 12'de diğer mazeretlerle birlikte düzenlenir ve ortak kurallara tabidir. Belgelenen mazeret süre beklenmeden atamaya imkân verir; mazeretin devamı her Ocak ayında belgelenir; mazeret sona ererse tamamlanmamış süre tamamlanır. Bu kurallar, mazeret türlerinin ayrıntısından bağımsız olarak uygulanır.

4.1. Aile Birliği Mazereti Belgelenirse Zorunlu Süre Beklenmeden Yer Değiştirme Yapılabilir

Aile birliği mazeretinizi belgelerseniz, Yönetmelik madde 12, fıkra 1 uyarınca bulunduğunuz yerdeki çalışma sürenizi doldurmadan isteğiniz üzerine yer değiştirme suretiyle atamanız yapılabilir. Yönetmelik madde 10 da memurun isteği üzerine madde 12'de belirtilen nedenlerle, madde 5'teki süreler tamamlanmadan atama yapılabileceğini tekrarlar.

“Sağlık, aile birliği ve can güvenliği mazeretlerinin belgelendirilmesi halinde, hizmet bölgelerindeki ve/veya hizmet alanlarındaki zorunlu çalışma süreleri tamamlanmadan memurun isteği üzerine yer değiştirme suretiyle ataması yapılabilir.”

Devlet Memurlarının Yer Değiştirme Suretiyle Atanmalarına İlişkin Yönetmelik madde 12, fıkra 1

Madde 12, fıkra 1 aile birliği mazeretinin belgelendirilmesi halinde çalışma süreleri tamamlanmadan memurun isteği üzerine atamanın "yapılabilir" olduğunu söyler; talebiniz ayrıca Yönetmelik madde 14'teki şartlara göre değerlendirilir.

4.2. Aile Birliği Mazeret Belgesi Her Ocak Yenilenir; Mazeret Sona Ererse Eksik Süre Tamamlanır

Aile birliği mazeretine dayanarak yer değiştiren memur, Yönetmelik madde 12, fıkra 2 uyarınca mazeretinin devam ettiğini her yıl Ocak ayında alacağı belgeyle belgelendirmek zorundadır. Mazeret sona ererse, mazeret nedeniyle tamamlanmamış zorunlu hizmet süresini tamamlamanız gerekir.

Örneğin, eşinin bulunduğu yere aile birliği mazeretiyle atanan bir memur, izleyen her yılın Ocak ayında eşinin aynı yerde çalışmaya devam ettiğini gösteren güncel belgeyi kurumuna sunar; mazeret ortadan kalktığında ise eski yerindeki hizmet süresini tamamlamakla yükümlü olur.

4.3. Eş Durumu Tayini Hangi Aylarda Yapılır? Atama Dönemi

Eş durumu tayinleri de Yönetmelik madde 8 uyarınca kural olarak her yılın Haziran–Eylül döneminde yapılır; iş mevsimi bu dönemi kapsayan hizmetlerde Mart ve Ekim ayları esas alınır, Sağlık Bakanlığı kadrolarındaki sağlık hizmetleri ve yardımcı sağlık hizmetleri sınıfı personeli için ise dönem her yılın Ocak ayı ile Haziran–Eylül dönemidir. Yönetmelik madde 12, fıkra 3 yalnız sağlık ve can güvenliği mazeretlerine dayalı atamaları atanma dönemine tabi tutmaz; aile birliği mazeretine dayalı atamalar için böyle bir istisna öngörülmemiştir. Kurumların özel yönetmelikleri, Yönetmelik madde 28 çerçevesinde kendi uygulama ayrıntılarını belirler. Atama dönemi ve yer değiştirme planının ayrıntısı naklen atama işleminin iptali davası sayfasında anlatılır.

4.4. Eş Durumu Dışındaki Mazeret Hâlleri: Ayrı Dava Türleri

Eş durumu tayini dışında Yönetmelik, sağlık mazeretine bağlı yer değişikliğini madde 13'te, can güvenliği mazeretine bağlı yer değişikliğini madde 14/A'da düzenler; engellilik nedeniyle tayin talebi de ayrı bir uyuşmazlık türüdür. Bu mazeretlerin şartları ve reddine karşı açılacak davalar kendi sayfalarında anlatılır: sağlık mazereti tayini reddine karşı dava, can güvenliği mazereti tayini reddine karşı dava ve engellilik nedeniyle tayin reddine karşı dava.

5. Eş Durumu Tayin Talebi Hangi Nedenlerle Reddedilir?

Eş durumu tayini talepleri norm kadro bulunmadığı, kurumun hizmet ihtiyacı ya da eşin çalışma durumunun Yönetmelik koşullarını karşılamadığı gerekçesiyle reddedilebilir. Yönetmelik kadro imkânının gözetilmesini ister, aile birliği mazeretini ise ayrıca düzenler; İstanbul BİM 1. İdari Dava Dairesi, dosyadaki belgelere göre ilgili dönemde Edirne Merkez'den başka bir yere atanan sınıf öğretmeni bulunmadığını tespit ederek idarenin kadro gerekçesini değerlendirmiştir.

Ret yazılarında karşılaşılabilen gerekçeler şunlardır:

• Atanmak istenen yerde unvanınıza uygun norm kadro bulunmaması.
• Kurumun ya da eşlerin çalıştığı kurumların hizmet ihtiyacı ve hizmetin gerekleri.
• Kamu personeli olmayan eşin, istenen yerde son 2 yılda 360 günlük prim şartını sağlamaması ya da hâlen orada çalışmıyor olması.
• Talep edilen yerde kurum teşkilatı bulunmaması.
• Eşin çalıştığını ya da evlilik durumunu kanıtlayan belgelerin başvuruya eklenmemesi.

Hangi gerekçeyle reddedildiğiniz, davada neyi kanıtlamanız gerektiğini belirler. Kadro gerekçesinde talep tarihindeki kadro ve atama verisi, prim gerekçesinde sosyal güvenlik kayıtları, belge gerekçesinde Yönetmelik madde 14, fıkra 2'de sayılan belgeler öne çıkar.

5.1. Boş Kadro Yok Gerekçesiyle Ret: Aile Birliği ile Kadro İmkânı Nasıl Dengelenir?

"Boş kadro yok" gerekçesi tek başına yeterli değildir; idare kadro imkânını gözetebilir, ancak kadronun gerçekten dolu olduğunu talep dönemine ait somut verilerle göstermelidir. Unvana uygun kadro gerçekten yoksa bu durum açıklanmalıdır.

Yönetmelik madde 4'e göre yer değiştirme suretiyle atamalarda kadro imkânları göz önünde bulundurulur. Yönetmelik madde 9, fıkra 1 de atamaların öğrenim, uzmanlık, iş tecrübesi, mesleki bilgi ve boş kadro durumu gözönünde bulundurularak kurumca hazırlanan bir plan dahilinde yapılacağını öngörür. Eş durumu tayini ise Yönetmelik madde 14'te ayrıca düzenlenmiştir; kadro imkânı bu mazereti ortadan kaldırmaz, onunla birlikte değerlendirilir.

5.1.1. Eşi Belediyede Çalışan Memurun Talebi: İstanbul BİM Kararı

İstanbul Bölge İdare Mahkemesi (BİM) 1. İdari Dava Dairesi'nin 11.05.2017 tarihli kararı (E. 2017/120, K. 2017/287) bu dengenin nasıl kurulduğunu gösterir. Edirne'nin Enez ilçesinde sınıf öğretmeni olan davacının eşi, Edirne Belediyesi'nde 657 sayılı Kanun'a tabi şoför olarak çalışıyordu. Edirne Merkez'deki bir okula tayin talebi, o okulda norm kadro bulunmadığı gerekçesiyle reddedildi; Edirne İdare Mahkemesi de davayı reddetti. İstanbul BİM 1. İdari Dava Dairesi, belediyenin yerel yönetim birimi olması nedeniyle eşin kurum değiştirmeden Edirne Merkez dışında çalışamayacağını tespit etti. Dönem içinde Edirne Merkez'e ya da Merkez'den atanan sınıf öğretmeni bulunmadığını, tercih edilen okul tercihe açıldıysa ve oraya başka kimse atanmadıysa norm kadro bulunduğunu belirleyerek ilk derece kararını kaldırdı ve ret işlemini oyçokluğuyla iptal etti.

“Bu durumda, kadro durumu elverdiği müddetçe davacının aile birliğinin temini için gerekli atamasının yapılması gerektiği hususu, yukarıda aktarılan mevzuat hükümlerinin gereğidir.”

İstanbul Bölge İdare Mahkemesi 1. İdari Dava Dairesi, E. 2017/120, K. 2017/287, 11.05.2017

Kadro gerekçesine karşı açacağınız davada, atanmak istediğiniz yerdeki kadro durumunu, talep tarihinde o yere yapılan atamaları ve tercih ettiğiniz kadronun tercihe açılıp açılmadığını gösteren belgelerin dosyada bulunması belirleyicidir. Eşinizin işini başka bir yerde sürdüremeyeceğini gösteren belgeler de aile birliği ile kadro imkânı arasındaki dengeyi lehinize çevirebilir.

5.2. Aile Birliği Talebinde Kurumun Hizmet İhtiyacı ve Hizmetin Gerekleri Gerekçesi

Kurumun hizmet ihtiyacı, Yönetmelik madde 14'ün bentlerinde doğrudan yer alan bir ölçüttür. Eşler aynı kurumda çalışıyorsa kurumun daha fazla hizmet ihtiyacı duyduğu yere, farklı kurumlarda çalışıyorsa kurumlar arası koordinasyonla her iki kurumun da öncelikli hizmet ihtiyacının bulunduğu yere atama yapılabilir.

5.2.1. Eşi Başka Kurumda Çalışan Memurun Talebi: Danıştay 2. Daire Kararı

Danıştay 2. Daire'nin 06.06.2018 tarihli kararı (E. 2016/10639, K. 2018/3811) bu ölçütün idare lehine işlediği bir olaydır. Erzurum'da Yüksek Öğrenim Kredi ve Yurtlar Kurumu'na bağlı bir öğrenci yurdunda sosyal çalışmacı olan davacı, eşi Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı Eskişehir İl Müdürlüğü'ne atandığı için Eskişehir'e atanmak istedi; talep reddedildi. Erzurum 2. İdare Mahkemesi ret işlemini iptal etti. Danıştay 2. Daire ise Eskişehir'de sosyal çalışmacı norm kadro sayısı 2 iken bu unvanda 3 kişinin çalıştığını, Erzurum'daki tek norm kadroyu da davacının doldurduğunu tespit ederek ilk derece kararını bozdu.

“Yukarıda belirtilen mevzuat hükümleri bir bütün olarak değerlendirildiğinde, bir kamu görevlisinin eş durumu özrü nedeniyle atanma talebinde bulunması halinde, sadece eş durumu özrünün değil, hizmet gereklerinin, eşlerin kurumların hizmet ihtiyaçlarının ve boş kadro durumlarının da gözetilmesi gerekmektedir.”

Danıştay 2. Daire, E. 2016/10639, K. 2018/3811, 06.06.2018

Danıştay 2. Daire ayrıca "davalı idarenin kadro durumu belirlemede takdir yetkisinin olduğu ve bu hususta yargı kararı ile zorlanamayacağı" gerekçesine dayandı. Somut kadro sayıları idarenin gerekçesini doğruluyorsa mahkeme, aile birliği mazeretine rağmen talebin reddini hukuka uygun bulabilir; kadro ve hizmet ihtiyacı verisi ortaya konmamışsa ret gerekçesi soyut kalır.

5.3. Eşin Çalışma Durumu veya Prim Şartı Gerekçesiyle Ret

Eşiniz kamu personeli değilse idare, Yönetmelik madde 14, fıkra 1'in (d) bendindeki koşulun sağlanmadığı gerekçesiyle talebi reddedebilir: eşin istenen yerde 360 günlük prim şartını karşılaması ve hâlen çalışıyor olması gerekir. Bu gerekçeye karşı prim dökümü ve güncel çalışma belgesi belirleyicidir. Olayın özelliğine göre bu gerekçeyle verilen ret de iptal edilebilir: Danıştay 2. Daire (E. 2020/1905, K. 2021/4107), eşi Türkiye'de uluslararası sözleşme kapsamında güvenceli çalışan öğretmenin, eşinin Türkiye'de sigortası bulunmadığı gerekçesiyle reddedilen talebine ilişkin işlemi, Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu'nun (İDDK) bozma kararına uyarak iptal etti.

5.4. Aile Birliği Ret Uyuşmazlıkları Neden Dosyaya Göre Değişir? Danıştay Kurulu Kararı

Danıştay İDDK, 28.09.2020 tarihli kararında (E. 2020/111, K. 2020/119), kadro yetersizliği gerekçesiyle reddedilen eş durumu taleplerinde atanma dönemi, istenen yerdeki kadro sayısı ve standardı gibi olgular her dosyada değiştiğinden uyuşmazlıkların belirli bir ilke ve esasa bağlanmasına olanak bulunmadığını belirterek bölge idare mahkemesi daireleri arasındaki çelişkili kararların giderilmesi talebini oyçokluğuyla reddetti.

Pratikte davanın sonucu, başka bir dosyada verilen karardan çok kendi dosyanızdaki somut verilere bağlıdır. Aynı "boş kadro yok" gerekçesi, tercih ve atama kayıtlarıyla çürütüldüğünde ret işleminin iptaliyle, kadro sayıları gerekçeyi doğruladığında ise idare lehine sonuçlanmıştır. Ret yazısını, talep döneminizi, istediğiniz yerdeki kadro durumunu ve eşinizin çalışma belgelerini dosyaya eksiksiz koymanız bu yüzden belirleyicidir.

5.5. Soyut Gerekçeyle Reddedilen Aile Birliği Talebi: Gerekçe Gösterme Zorunluluğu

İdare aile birliği talebini yalnız "kadro yok" ya da "hizmet ihtiyacı" gibi soyut bir ifadeyle reddettiyse, dava açıldığında bu gerekçenin hangi somut olgulara dayandığını mahkemeye açıklamak ve ispatlamak zorundadır.

İdarenin hiçbir konuda mutlak takdir yetkisi yoktur. İşlemin gerekçesini ilgiliye bildirme yükümlülüğü bulunmasa bile, dava açıldığında yargı denetiminin yapılabilmesi için işlemin dayandığı olguları ve gerekçeyi yargı yerine ortaya koyması gerekir.

Kadro gerekçesinde idare, unvanınıza, branşınıza, hizmet sınıfınıza veya görev niteliğinize uygun kadro gerçekten yoksa bu durumu açıklamalıdır; aile birliğini sağlayabilecek seçenekler araştırılmadan verilen ret hukuka aykırı olabilir. Hizmet ihtiyacı gerekçesinde de idarenin somut bir ihtiyacı ortaya koyup koymadığı önem taşır. İstanbul BİM, idarenin "tek okul tercih edildi, o okul dolu" savunmasına rağmen, dosyadaki belgelere göre atama döneminde Edirne Merkez'den başka yere ya da başka yerden Edirne Merkez'e atanan sınıf öğretmeni bulunmadığını belirleyip, davacının tercih ettiği okul tercihe açıldıysa ve davacıdan başka kimse bu okula atanmadıysa o okulda davacının atanabileceği boş kadro bulunduğu sonucuna varıp ret işlemini iptal etmiştir.

Dava dilekçenizde ret gerekçesinin hangi kadro ya da hizmet ihtiyacı verisine dayandığının gösterilmediğini, idarenin kurumlar arası koordinasyon yükümlülüğünü yerine getirmediğini ve aile birliğinize etkisinin tartışılmadığını açıkça ileri sürmeniz gerekir.

6. İdare Eş Durumu Talebini Hangi Ölçütlere Göre Değerlendirmek Zorundadır?

İdare eş durumu talebini Yönetmelik madde 14'teki bentler, kadro imkânı, hizmet gerekleri ve aile hayatına saygı hakkı arasında makul bir denge kurarak değerlendirmek zorundadır. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi madde 8 de özel ve aile hayatına saygı hakkını güvenceye alır. Bu dengenin anayasal dayanağı Anayasa madde 20'deki aile hayatına saygı hakkı ile Anayasa madde 41'deki ailenin korunmasıdır; kanuni dayanağı 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu madde 72'nin aile birimini muhafaza amacıdır.

Talebin değerlendirilmesinde öne çıkan hususlar şunlardır:

• Eşinizin durumunun Yönetmelik madde 14, fıkra 1'deki (a)-(e) bentlerinden hangisine girdiği.
• Atanmak istenen yerdeki kadro imkânı ve norm kadro durumu.
• Kurumların hizmet ihtiyacı ve hizmetin gerekleri.
• Ret işleminin aile birliğine etkisi: eşin işini başka yerde sürdürüp sürdüremeyeceği, ailenin ayrı yaşamak zorunda kalıp kalmadığı.
• Ret gerekçesinin somut olgulara dayanması.

İdare mahkemesi bu ölçütlerin uygulanışını hukuka uygunluk yönünden denetler; idarenin yerine geçip sizi istediğiniz yere atamaz.

6.1. Aile Birliği Talebinde İdarenin Takdir Yetkisi ve Yerindelik Denetimi Yasağı

İdare aile birliği talebinde takdir yetkisine sahiptir, ancak bu yetki hukuka uygunluk denetimine tabidir; mahkeme ret işlemini iptal edebilir, fakat sizi istediğiniz yere kendisi atayamaz.

Anayasa madde 125, fıkra 4'e göre yargı yetkisi idari eylem ve işlemlerin hukuka uygunluğunun denetimi ile sınırlıdır ve "hiçbir surette yerindelik denetimi şeklinde kullanılamaz". İYUK madde 2, fıkra 2 de idari yargı mercilerinin yerindelik denetimi yapamayacağını ve "idarenin takdir yetkisini kaldıracak biçimde yargı kararı veremezler" kuralını koyar. Yerindelik denetiminin yapılamaması, mahkemenin idarenin yerine geçerek hangi işlemin daha uygun olduğuna karar verememesidir.

Davada isteyeceğiniz şey, belirli bir yere atanmanız değil, ret işleminin iptalidir. İptal kararından sonra talebiniz hakkında gecikmeksizin yeni işlem kurmak İYUK madde 28 uyarınca idarenin görevidir. Takdir yetkisinin atama işlemlerindeki genel sınırları atama işleminin iptali davası sayfasında ele alınır.

6.2. Aile Birliği ve Ölçülülük: Anayasa Mahkemesi Kararı

Anayasa Mahkemesi, atama işlemlerinde kamusal yarar ile aile hayatı arasında adil bir denge kurulmasını ve kişiye aşırı külfet yüklenmemesini aile hayatına saygı hakkının gereği saymıştır. Anayasa madde 20, fıkra 1'e göre "Herkes, özel hayatına ve aile hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkına sahiptir." Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi madde 8 de aynı hakkı düzenler.

Anayasa Mahkemesi (AYM) Birinci Bölümü, Ayşe Nortcu Başvurusu'na ilişkin 08.12.2022 tarihli kararında (B. No: 2019/39998) Sakarya'nın Ferizli ilçesinde müdür vekili olarak görev yapan veteriner hekimin Erzurum Valiliği emrine atanmasını inceledi. Başvurucunun eşi aynı ilçede serbest veteriner olarak çalışıyor, iki çocuğu okula devam ediyordu; Sakarya 1. İdare Mahkemesi iptal davasını reddetmişti. AYM, Anayasa madde 20'de güvence altına alınan aile hayatına saygı hakkının ihlal edildiğine oyçokluğuyla karar verdi ve yeniden yargılama yapılmasına hükmetti.

AYM'ye göre atama işlemlerinde "aile birlikteliğini bozmayacak ya da sürdürülebilmesi yönünde kişilere aşırı külfet yüklemeyecek şekilde hareket edilmesi" ve kişinin menfaati ile atamadan beklenen kamusal menfaat arasında somut olayın koşulları irdelenerek adil bir denge gözetilmesi gerekir. AYM, bu dengenin kurulup kurulmadığının denetiminde derece mahkemelerinin ortaya koyduğu gerekçelerin büyük önem taşıdığını vurguladı.

Karar bir eş durumu talebinin reddine değil, disiplin soruşturması sonrası resen yapılan atamaya ilişkindir; AYM bu yükümlülüğün görev yerinin hiçbir koşulda değiştirilemeyeceği anlamına gelmediğini de belirtti. AYM, dengeye ve derece mahkemesi gerekçelerinin önemine ilişkin bu tespitleri resen yapılan atamaya ilişkin bu kararında yapmıştır.

6.3. Aile Birliği ile Kamu Hizmeti Dengesi: İzmir BİM Kararı

İzmir BİM 1. İdari Dava Dairesi'ne göre eş durumu başvurusu doğrudan atama sonucunu doğurmaz; aile birliğinin sağlanması ile kamu hizmetlerinin yürütülmesi arasında bir denge kurulmaya çalışılır.

İzmir Bölge İdare Mahkemesi 1. İdari Dava Dairesi'nin 21.02.2017 tarihli kararı (E. 2017/214, K. 2017/153) böyle bir olaydır. Aydın'da bir hastanede hemşire olan davacının eşi Muğla'da bir ilaç firmasında ürün tanıtım temsilcisi olarak çalışıyordu; davacının Muğla'ya atanma talebi reddedildi. Aydın 2. İdare Mahkemesi ret işlemini iptal etti. İzmir BİM 1. İdari Dava Dairesi ise ilk derece kararını kaldırarak davayı oyçokluğuyla reddetti.

İzmir BİM 1. İdari Dava Dairesi'ne göre idare eş durumu başvurularını değerlendirirken sunulan kamu hizmetinin niteliğini ve bu hizmetten yararlanacakların durumunu da gözetmelidir; ayrıca "başvurunun doğrudan atama sonucunu doğurmayacağı" açıktır. Mahkeme, sağlık personelinin ülke düzeyinde dengeli dağılımı ilkesine ve her iki ilin hemşire ihtiyacına dayandı:

“Bu durumda, yukarıda anılan hükümler ile aile birliğinin sağlanması ile kamu hizmetlerinin yürütülmesi arasında bir denge kurulmaya çalışıldığı, başka bir deyişle aile birliği ilkesinin kamu hizmetlerini aksatacak şekilde kullanılması amacının güdülmediği açık olup, anılan hükümlerin kamu hizmetlerinin yürütülmesine engel olacak şekilde kullanılmaması gerektiğinde kuşku bulunmamaktadır.”

İzmir Bölge İdare Mahkemesi 1. İdari Dava Dairesi, E. 2017/214, K. 2017/153, 21.02.2017

İdarenin ret gerekçesi eşin sosyal güvenlik priminin Muğla'dan yatırılmamasıydı; İzmir BİM sonucu bu gerekçeye değil, kamu hizmeti dengesine dayandırdı. Karara katılmayan üye, ilk derece kararının usul ve yasaya uygun olduğu görüşündeydi. İdare kamu hizmetinin gereklerini ileri sürdüğünde, aile birliğinizin fiilen bozulduğunu ve talep ettiğiniz yerde de hizmet ihtiyacı bulunduğunu gösteren somut bilgileri dosyaya koymanız gerekir.

6.4. Mahkeme Aile Birliği Mazeretinin Reddinde Hangi Noktaları İnceler?

6.4.1. Aile Birliği Reddinde Yetki, Şekil, Sebep, Konu ve Maksat Denetimi

İdare mahkemesi aile birliği mazeretine dayanan talebin reddini İYUK madde 2, fıkra 1'deki yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönlerinden inceler; ret gerekçesinin dosyadaki olgulara ve Yönetmelik madde 14'e uygun olup olmadığı bu incelemenin merkezindedir.

6.4.2. Ret İşleminde Sebep Unsuru: Eşin Belgesi, Kadro ve Hizmet İhtiyacı

Eş durumu davasında mahkemenin cevap aradığı sorular şunlardır:

1. Eşinizin durumu Yönetmelik madde 14, fıkra 1'in hangi bendine giriyor ve fıkra 2'de sayılan belgeler başvuruya eklenmiş mi?
2. Ret gerekçesi gerçeğe uygun mu: talep edilen yerde kadro gerçekten dolu mu?
3. İstanbul BİM 1. İdari Dava Dairesi'nin belediye çalışanı eş olayında olduğu gibi, davacının tercih ettiği yerde atanabileceği uygun kadro bulunup bulunmadığı o dönemdeki fiilî yerleştirmelerle doğrulanıyor mu?
4. İdare gerekçesini dayandığı olgularla birlikte ortaya koymuş mu?
5. Ret işleminin aile birliğine etkisi ile hizmetin gerekleri dengelenmiş mi?

İnceleme hukuka uygunlukla sınırlıdır. Mahkeme bu sorulardan birinde hukuka aykırılık bulursa ret işlemini iptal eder; talebiniz hakkında yeni işlem kurmak yine idareye kalır.

7. Memur Davayı Kazanırsa Ne Olur? Eş Durumu Tayininde İptal Kararının Sonuçları

Eş durumu tayini talebinizin reddi mahkemece iptal edilirse idare, kararın gereğine göre gecikmeksizin yeni işlem yapmak zorundadır ve bu süre kararın idareye tebliğinden başlayarak otuz günü geçemez. 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu (İYUK) madde 28, fıkra 1 bu ödevi esasa ilişkin kararlar kadar yürütmenin durdurulması kararları için de öngörür.

Atamayı yapacak olan mahkeme değil idaredir: idare, talebinizi kararın gerekçesine uygun yeni bir işlemle sonuçlandırır. Yeni işlemin ölçüsü yine Devlet Memurlarının Yer Değiştirme Suretiyle Atanmalarına İlişkin Yönetmelik madde 14'tür; eşinizin durumu fıkra 1'deki bentlerden birine uymalı, fıkra 2'nin istediği eşin çalışma belgesi ile evlilik durumunu kanıtlayan belge dosyada bulunmalıdır. Kararın uygulanmasını kurumunuzdan yazılı bir dilekçeyle istemeniz, idarenin tutumunu belgelemenizi sağlar.

7.1. Aile Birliği Mazereti İptal Kararından Sonra İdare Ne Yapmak Zorundadır? 30 Günlük Süre

Aile birliği mazeretine dayanan talebinizin reddini iptal eden kararı aldıktan sonra idare, kararın gereğini yerine getiren işlemi en geç otuz gün içinde yapmak zorundadır. Bu süre kararın size değil, idareye tebliğinden başlar; idare kararı beklemeye alamaz, gecikmeksizin işlem tesis etmekle yükümlüdür.

“Danıştay, bölge idare mahkemeleri, idare ve vergi mahkemelerinin esasa ve yürütmenin durdurulmasına ilişkin kararlarının icaplarına göre idare, gecikmeksizin işlem tesis etmeye veya eylemde bulunmaya mecburdur. Bu süre hiçbir şekilde kararın idareye tebliğinden başlayarak otuz günü geçemez.”

2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu madde 28, fıkra 1

İdare, iptal kararının icaplarına göre gecikmeksizin işlem tesis etmek zorundadır. Otuz gün içinde işlem yapılmazsa kurumunuza kararın uygulanması istemiyle yazılı başvuru yapın; bu başvurunun reddine ilişkin işlem yeni bir davanın konusu olabilir.

7.2. İdare İptalden Sonra Aynı Aile Birliği Talebini Yeniden Reddedebilir mi? Danıştay Kararı

İdare, iptal kararından sonra kararın uygulanması isteminizi «yapılacak işlem yok» gerekçesiyle reddederse bu ret de ayrı bir davayla iptal ettirilebilir. Danıştay 2. Daire, mazeretinizi karşılamayan genel bir kura atamasını gerekçe gösteren uygulama reddini iptal eden idare mahkemesi kararını onamıştır.

Çorum'da sağlık memuru olan davacı, eş durumu ve çocuğunun öğrenim mazeretiyle İzmir'e atanmak istemişti. Çorum İdare Mahkemesi önce ret işleminin yürütmesini 02.02.2015 tarihinde durdurdu, ardından çocuğun öğrenim özrü nedeniyle mazereti kabul ederek işlemi iptal etti. Bu arada davacı 2015 yılı Ocak dönemi genel kurasıyla İzmir Çeşme Toplum Sağlığı Merkezine atanmıştı; idare bu nedenle yapılacak işlem bulunmadığını belirterek kararın uygulanması başvurusunu 31.08.2015 tarihli işlemle reddetti.

İzmir 5. İdare Mahkemesi (E. 2015/1258, K. 2016/295, 18.02.2016), kura atamasında davacının mazeretinin dikkate alınmadığını, bunun genel bir kurum içi kura olduğunu, davacının mutad ulaşım vasıtalarıyla ulaşımını sağlayacak bir yere atanması gerektiğini belirterek uygulama reddini iptal etti. Danıştay 2. Daire (E. 2016/5317, K. 2020/1291, 03.03.2020) idarenin temyiz istemini reddetti; kararın usul ve hukuka uygun olduğuna, temyiz nedenlerinin bozmayı gerektirmediğine oybirliğiyle karar verdi. İdarenin, mahkeme kararının uygulanmasının hukuken imkânsız hâle geldiği yönündeki temyiz savunması idarenin iddiası olarak kaldı.

7.3. Aile Birliği Mazeretine Dayanan Tayinin İptalinden Sonra Tazminat Nasıl İstenir?

İdare iptal kararına göre işlem yapmazsa, İYUK madde 28, fıkra 3 uyarınca idare aleyhine maddi ve manevi tazminat davası açabilirsiniz. Karar süresi içinde kamu görevlilerince yerine getirilmezse tazminat davası, fıkra 4 gereği ancak ilgili idare aleyhine açılabilir; kararı uygulamayan görevliye doğrudan dava açılmaz.

Anayasa Mahkemesi, eşin görev yaptığı yerden başka yere yapılan atamada aile hayatına saygı hakkının ihlal edildiğine karar verdiği Ayşe Nortcu başvurusunda, yeniden yargılamanın yeterli giderim sağlayacağı gerekçesiyle tazminat talebini reddetti.

7.4. Aile Birliği Mazereti Davasında İptal Kararına Karşı BİM'e Başvuru Süresi ve Merci

Eş durumu tayini davasında idare mahkemesinin verdiği karara karşı, kararın tebliğinden itibaren otuz gün içinde mahkemenin bulunduğu yargı çevresindeki bölge idare mahkemesine (BİM) başvurulabilir. Başvuru Danıştaya değil, ilgili BİM'e yapılır.

“İdare ve vergi mahkemelerinin kararlarına karşı, başka kanunlarda farklı bir kanun yolu öngörülmüş olsa dahi, mahkemenin bulunduğu yargı çevresindeki bölge idare mahkemesine, kararın tebliğinden itibaren otuz gün içinde istinaf yoluna başvurulabilir.”

2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu madde 45, fıkra 1

8. Eş Durumu Tayini Reddi Emsal Kararları: Danıştay, BİM ve AYM

Eş durumu tayini talebinin reddine ilişkin ulaşılabilen karar sayısı sınırlıdır ve sonuç iki yönde de çıkmıştır.

9. Eş Durumu Tayini Reddi İptal Dava Dilekçesi ve Gerekçeleri

Eş durumu tayin reddi dava dilekçesi, ret işleminin tebliğinden itibaren 60 gün içinde idare mahkemesine verilir ve aynı dilekçede yürütmenin durdurulması istenebilir. Yürütmenin durdurulması kararı (YD), mahkemenin dava sürerken işlemin uygulanmasını durdurduğu karardır. Yetkili mahkeme, İYUK madde 33, fıkra 1 gereği kamu görevlilerinin atanması ve nakilleri ile ilgili davalarda yeni veya eski görev yeri idare mahkemesidir.

İYUK madde 27, fıkra 2, YD için iki şartın birlikte gerçekleşmesini arar: işlemin uygulanması hâlinde telafisi güç veya imkânsız zarar doğması ve işlemin açıkça hukuka aykırı olması. Aynı fıkraya göre atama, naklen atama, görev ve unvan değişikliği, geçici veya sürekli görevlendirmeye ilişkin işlemler «uygulanmakla etkisi tükenecek olan idari işlemlerden sayılmaz». YD kararında işlemin hangi gerekçelerle açıkça hukuka aykırı olduğu ve doğacak zararların neler olduğu belirtilmek zorunda olduğundan, dilekçede bu iki unsuru ayrı ayrı gösterin.

İptal gerekçesi olarak üç noktayı somutlaştırın: eşinizin durumunun Yönetmelik madde 14, fıkra 1'deki bentlerden birine uyduğunu ve fıkra 2'deki belgeleri sunduğunuzu; «boş kadro yok» gerekçesine karşı, tercih ettiğiniz yer tercihe açıldığı hâlde oraya atama yapılmadığını; ret işleminin Anayasa'nın 41. maddesi ve 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun 72. maddesindeki aile birimini koruma amacıyla bağdaşmadığını.

9.1. Dilekçenin Bölümleri: Dava Konusu, Açıklamalar, Sonuç ve İstem (Aile Birliği Mazereti)

İYUK madde 3'e göre dava dilekçesinde tarafların ve varsa vekillerinin adı soyadı veya unvanı ve adresi ile kimlik numarası, davanın konu ve sebepleri ile dayandığı deliller ve davaya konu idari işlemin yazılı bildirim tarihi gösterilir. Dava konusu bölümünde, eş durumu mazeretine dayanarak yaptığınız yer değişikliği talebinin reddine ilişkin işlemin tarihini ve sayısını yazarak iptalini istersiniz.

Açıklamalar bölümünde görev yerinizi, eşinizin görev yerini ya da işvereniyle çalışma biçimini, durumunuzun Yönetmelik madde 14, fıkra 1'in hangi bendine girdiğini, başvuru ve tebliğ tarihlerini, ret gerekçesini ve bu gerekçenin neden hukuka aykırı olduğunu sırayla anlatın. Delil olarak ret işlemini ve tebliğ belgesini, eşinizin kamu personeli olarak çalıştığını, istenen yerde son iki yılda 360 gün prim ödeyerek halen çalıştığını ya da Yönetmelik madde 14, fıkra 1'in (e) bendinde sayılan görevlerde bulunduğunu gösteren belgeyi ve evlilik durumunu kanıtlayan belgeyi ekleyin.

Sonuç ve istem bölümünde önce işlemin yürütmesinin durdurulmasını, ardından iptalini ve yargılama giderlerinin davalı idareye yükletilmesini istersiniz. Dilekçe, İYUK madde 33, fıkra 1'e göre yeni veya eski görev yerinizdeki idare mahkemesine, İYUK madde 7'deki dava açma süresi içinde verilir; YD istemi İYUK madde 27, fıkra 2'deki şartlara dayanır.

9.2. Örnek Dilekçe İskeleti: Eş Durumu Tayini Reddine Karşı İptal ve YD İstemi

Eş durumu tayini reddine karşı iptal ve YD istemli dilekçenin iskeleti aşağıdaki gibidir; köşeli parantezli alanları kendi dosyanıza göre doldurun ve ret gerekçesine karşı somut iddialarınızı açıklamalar bölümüne ekleyin.