Uyarma Cezası Nedir? Fiiller (Madde 125/A) ve Sonuçları

Uyarma cezası nedir sorusunun kısa cevabı şudur: uyarma, 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu madde 125'te sayılan ve memura görevinde ve davranışlarında daha dikkatli olması gerektiğini yazıyla bildiren, disiplin cezalarının en hafifidir.

Özel kanunların disiplin suçları ve cezalarına ilişkin hükümleri saklıdır (657 sayılı Kanun madde 125, fıkra 15); bu sayfa 657 sayılı Kanun'a tabi devlet memurlarına ilişkin kuralları anlatır.

Kınama cezası ve uyarma ile kınama arasındaki fark kınama cezası nedir makalesinde, cezaya karşı dava yolu uyarma ve kınama cezası iptal davası makalesinde anlatılır.

Uyarma cezası aldıysanız şunları kontrol edin:

• Ceza size yazılı olarak bildirilmiş mi?
• Fiil, disiplin soruşturmasıyla tespit edilmiş mi?
• İşe geç gelme ya da erken ayrılma gibi bir fiil varsa, özre dayalı bir gecikme söz konusu mu?

1. Uyarma Cezası Nedir? Tanım ve Memuriyet Haklarına Etkisi

1.1. Uyarma Cezası Nedir? Görevde Daha Dikkatli Olunmasının Yazıyla Bildirilmesi

Uyarma cezası, memura görevinde ve davranışlarında daha dikkatli olması gerektiğini yazıyla bildiren disiplin cezasıdır ve disiplin cezalarının en hafifidir. Ceza yazılı olarak bildirilmek zorundadır. Kanunun tanımı şöyledir:

“Memura, görevinde ve davranışlarında daha dikkatli olması gerektiğinin yazı ile bildirilmesidir.”

657 sayılı Devlet Memurları Kanunu madde 125, fıkra 2

Uyarma cezası memurun memuriyet haklarında bir kısıntı doğurmaz. Uyarma gerektiren eylemlerde kusur değil, ihmali davranışlar ağır basar; örneğin izinsiz ya da kabul edilebilir bir özrü olmadan belirli zamanda yapılması gereken işe geç kalmak bu türdendir. Uyarma ya da kınama gerektiren fiilin disiplin soruşturmasıyla tespit edilmesi zorunludur.

Özre dayalı bir gecikme, örneğin çocuğu aniden hastalanan memurun işe geç gitmesi, disiplin cezası gerektirmez. İşe geç gelen ya da erken ayrılan memura ceza verilebilmesi için soruşturmacı görevlendirilip disiplin soruşturması yapılması gerekir; usulüne uygun soruşturma yapılmadan verilen ceza iptal edilebilir. Madde 125'te sayılan fiillere nitelik ve ağırlık bakımından benzeyen eylemler için de aynı türden ceza verilir.

2. Uyarma Cezasının Sonuçları: Memuriyet Hakları ve Tekerrür Süresi

Disiplin cezaları memurun özlük dosyasına işlenir (657 sayılı Kanun madde 133, fıkra 1); uyarma cezası memuriyet haklarına herhangi bir kısıntı getirmez.

Tekerrür, yani cezaya sebep olan fiilin cezanın özlük dosyasından silinmesine ilişkin süre içinde yinelenmesi hâlinde, 657 sayılı Kanun madde 125/11 uyarınca bir derece ağır ceza uygulanır.

Özlük dosyasına işlenme, yönetici kadro yasağının kapsamı ve aday memurluk sonuçları Uyarma ve Kınama Cezası Sicile İşler mi? Sonuçları rehberinde anlatılır.

3. Uyarma Cezası Nedir? Uyarma Gerektiren Fiiller (Madde 125/A)

Uyarma cezası, 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu madde 125/A'da sekiz bent (a-h) hâlinde sayılan fiillerden biri işlendiğinde verilir. Uyarma, memura görevinde ve davranışlarında daha dikkatli olması gerektiğinin yazıyla bildirilmesidir ve memurun memuriyet haklarına bir kısıntı getirmez.

Uyarma cezasını gerektiren sekiz fiil şunlardır:

• (a) emir, görev ve kurum usulleri ile resmî belge ve araç gereç konusunda kayıtsızlık veya düzensizlik,
• (b) özürsüz ya da izinsiz geç gelme, erken ayrılma, görev mahallini terk,
• (c) kurumca belirlenen tasarruf tedbirlerine uymama,
• (d) usulsüz müracaat veya şikâyette bulunma,
• (e) Devlet memuru vakarına yakışmayan tutum ve davranış,
• (f) göreve veya iş sahiplerine karşı kayıtsızlık ya da ilgisizlik,
• (g) belirlenen kılık ve kıyafet hükümlerine aykırı davranma,
• (h) görevin işbirliği içinde yapılması ilkesine aykırı davranış.

Liste bentlerle sınırlı kalmaz: sayılan fiillere nitelik ve ağırlık bakımından benzer eylemlerde bulunan memura da aynı türden disiplin cezası verilir (madde 125, fıkra 13). Aynı eylem, işlenme derecesine göre farklı cezaya bağlanır; görevde kayıtsızlık veya düzensizlik uyarma (A-a), kusur kınama (B-a), kast ise bir derece ağır cezanın bendi (C-a) kapsamındadır.

3.1. Kayıtsızlık ve Düzensiz Davranış Nedeniyle Uyarma (A-a, A-f)

Görevini yaparken kayıtsız ya da düzensiz davranan memura uyarma cezası verilir (A-a); göreve veya iş sahiplerine karşı kayıtsız ya da ilgisiz kalmak da ayrı bir uyarma fiilidir (A-f). A-a bendinin lafzı şöyledir:

“Verilen emir ve görevlerin tam ve zamanında yapılmasında, görev mahallinde kurumlarca belirlenen usul ve esasların yerine getirilmesinde, görevle ilgili resmi belge, araç ve gereçlerin korunması, kullanılması ve bakımında kayıtsızlık göstermek veya düzensiz davranmak”

657 sayılı Devlet Memurları Kanunu madde 125, fıkra 3

Uyarma ile kınama arasındaki çizgi kusurdur. Aynı davranış kayıtsızlık veya düzensizlik düzeyinde kalırsa uyarma, kusurla işlenirse kınama (B-a) gündeme gelir. Kusur, memurun davranışı nedeniyle ayıplanması gerektiği yargısını anlatır; Danıştay 12. Daire'nin bir kararında, 657 sayılı Kanun madde 125/C-a'daki «kasıt» unsurunun kabulü için eylemin fail tarafından bilerek ve istenilerek işlenmiş olması ve failin eylemin sonuçlarını bilmesi (öngörmesi) ve istemesi gerektiği ifade edilmiştir.

Danıştay 12. Daire, mesai saatinde odasının kapısını kilitli tuttuğu için A-f uyarınca uyarma cezası alan diyetisyenin davasında, fiilin sübutunu (yani fiilin işlendiğinin delille kanıtlanmasını) kabul ederek davayı reddeden Manisa 1. İdare Mahkemesi kararını onadı (E. 2012/8899, K. 2016/358, 28.01.2016). Aynı Daire'nin 07.12.2015 tarihli kararına (E. 2012/7240, K. 2015/6539) konu A-a olayında ise İdare Mahkemesi, kursa mazeretsiz katılmama dışındaki fiillerin amirlerin subjektif gözlemine dayandığını belirtmişti; Danıştay ceza verme yetkisinin zamanaşımına uğradığı gerekçesiyle ret kararını bozdu.

3.2. Özürsüz Geç Gelme, Erken Ayrılma ve Görev Yerini Terk Nedeniyle Uyarma (A-b)

Özürsüz ya da izinsiz olarak göreve geç gelen, erken ayrılan veya görev yerini terk eden memura uyarma cezası verilir. Bendin lafzı şöyledir:

“Özürsüz veya izinsiz olarak göreve geç gelmek, erken ayrılmak, görev mahallini terketmek”

657 sayılı Devlet Memurları Kanunu madde 125, fıkra 3

Fiilin oluşması için özür ya da izin bulunmaması gerekir. Özür, herkesçe kabul edilebilir bir nedendir; izin ise yetkili amirin muvafakatiyle ya da hekimin gerek görmesi üzerine alınan raporla görev yerinden geçici olarak ayrılmaktır.

Ankara Bölge İdare Mahkemesi 2. İdari Dava Dairesi'nin 15.03.2019 tarihli kararı (E. 2018/2480, K. 2019/541) bu bendin tipik olayını işler. Makine mühendisi davacı, 05.10.2016 günü görevlendirildiği yerde ancak saat 09:30'da bulunduğu için A-b uyarınca uyarma cezası almış, Ankara 7. İdare Mahkemesi de fiili sabit bularak davayı reddetmişti.

Bölge idare mahkemesi (BİM) davacının başvurusunu kabul etti, ilk derece kararını kaldırdı ve uyarma cezasını iptal etti. BİM, soruşturmadan önce alınan savunmayı yeterli saymadı ve soruşturma sırasında verilen ifadenin savunma yerine geçmeyeceğini belirtti; karar oybirliğiyle ve kesin olarak verildi. Geç gelme fiilinin gerçekleşmiş olması, usule aykırı verilen cezayı ayakta tutmadı.

Danıştay 12. Daire 16.09.2015 tarihli kararında (E. 2012/11297, K. 2015/4815), sendika kararıyla hastane bahçesindeki basın açıklamasına katılıp çalışmaya ara verdiği için A-b uyarınca uyarma cezası alan hemşire yönünden, sendika öncülüğündeki eyleme katılmayı kabul edilebilir bir mazeret sayarak davayı reddeden İdare Mahkemesi kararını bozdu.

3.3. Usulsüz Müracaat veya Şikâyet Nedeniyle Uyarma (A-d): Silsile Yolu

Usulsüz müracaat veya şikâyette bulunan memura uyarma cezası verilir (A-d). Bendin uygulanmasında belirleyici kavram silsile yoludur: silsile yolu, başvurunun en yakın amirden başlanarak sırayla üst amirlere yapılmasıdır; şikâyet edilen amir bu sırada atlanır.

İzmir Bölge İdare Mahkemesi 2. İdari Dava Dairesi'nin 13.12.2017 tarihli kararı (E. 2017/8165, K. 2017/8097) bendin uygulamasını gösterir. Gelir uzmanı davacı, İzmir Vergi Dairesi Başkanlığına verdiği dilekçelerin birer örneğini Gelir İdaresi Başkanlığına da göndermişti. İdare, silsile yolu izlenmeden aynı anda iki makama başvurulduğunu kabul ederek A-d uyarınca uyarma cezası verdi. Dava konusu işlem, cezaya yapılan itirazı reddeden Merkez Disiplin Kurulu işlemiydi.

İzmir 5. İdare Mahkemesi davayı reddetmişti. BİM davacının başvurusu üzerine ret kararını kaldırdı ve işlemi iptal etti; iptalin dayanağı fiilin niteliği değil, fiil öğrenildikten sonra soruşturmaya başlama süresinin dolmuş olmasıydı. Karar bu nedenle A-d fiilinin esasına ilişkin bir ölçüt koymaz; usulsüz müracaat iddiasıyla verilen cezada idarenin kanuni sürelere uyup uymadığı ayrıca incelenir.

3.4. Memur Vakarına Yakışmayan Davranış Nedeniyle Uyarma (A-e)

Devlet memuru vakarına yakışmayan tutum ve davranışta bulunan memura uyarma cezası verilir (A-e). Bent somut bir davranış saymaz; aşağıda anılan kararda sonucu belirleyen, davranışın nasıl kanıtlandığı ve disiplin sürecinin nasıl yürütüldüğü oldu.

İzmir Bölge İdare Mahkemesi 2. İdari Dava Dairesi 17.11.2020 tarihli kararında (E. 2020/1402, K. 2020/1532), gece ekibinde iş arkadaşıyla tartıştığı için vakar bendine dayanılarak uyarma cezası verilen zabıta memuru yönünden, yalnız davacının ve şikâyetçinin ifadesi esas alınıp aynı araçtaki diğer zabıta memurunun ifadesi alınmadığı için işlemi iptal eden İzmir 5. İdare Mahkemesi kararına karşı belediyenin başvurusunu reddetti.

Dilekçedeki ifadeler nedeniyle vakar bendine dayanılarak verilen uyarma cezalarının denetimi, eleştiri sınırı ve soruşturma süresi yönünden eleştiri sınırı başlığı altında ayrıca anlatılır.

3.5. Kılık ve Kıyafet Hükümlerine Aykırılık Nedeniyle Uyarma (A-g)

Belirlenen kılık ve kıyafet hükümlerine aykırı davranan memura uyarma cezası verilir (A-g). Bent kuralı kendisi koymaz; uyulacak kılık kıyafet kuralını yönetmelik belirler ve yönetmeliğe aykırı davranana 657 sayılı Kanun'un disiplin hükümleri uygulanır. Cezanın hukuka uygunluğu bu nedenle dayanak düzenlemenin geçerliliğine de bağlıdır.

Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu (İDDK) 29.03.2021 tarihli kararına konu olayda, kot pantolon giydiği ve sakal tıraşı olmadığı için psikiyatri uzmanına A-g uyarınca uyarma cezası verilmişti. İDDK, temyiz üzerine kılık kıyafete ilişkin yönetmelikteki "Her gün sakal tıraşı olunur ve sakal bırakılmaz" ibaresini üst normlara aykırı bularak bu ibareye ilişkin ret kısmını bozdu; yönetmeliğin diğer kısımları yönünden sonucu süre aşımı gerekçesiyle onadı. Uyarma cezasının kendisi ise daha önce yetki yönünden iptal edilmişti.

3.6. Tasarruf Tedbirleri (A-c) ve İşbirliği İlkesi (A-h) Nedeniyle Uyarma

Kurumca belirlenen tasarruf tedbirlerine uymayan memura (A-c) ve görevin işbirliği içinde yapılması ilkesine aykırı davranan memura (A-h) uyarma cezası verilir. Her iki bent de içeriğini kurumun belirlediği tedbire ve görev düzenine bırakır; A-c bakımından cezanın dayanağı, kurumca belirlenmiş bir tasarruf tedbiridir. Tasarruf tedbirine uymamak ile Devlete ait resmî araç gereci özel işte kullanmak birbirinden ayrıdır; ikincisi kınama bendidir (B-e).

4. Uyarmaya Karşı Başvuru ve Dava Yolu

Uyarma cezasına karşı itiraz, dava süresi, yetkili mahkeme, yürütmenin durdurulması ve iptal sebepleri Uyarma ve Kınama Cezası İptal Davası: Süre ve Sebepler makalesinde anlatılır. Ceza yazınızı ve tebliğ tarihini saklayın.