Açığa Alınan Memur Maaşı: Üçte İki ve Kesinti İadesi

Açığa alınan memur maaşı tamamen kesilmez: 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu madde 141/1'e göre görevden uzaklaştırılan memura bu süre içinde aylığının üçte ikisi ödenir. Halk dilindeki açığa alma, kanundaki adıyla görevden uzaklaştırma, görevi başında kalması sakıncalı görülen memura karşı alınan ihtiyati bir tedbirdir; bu yazıda tek ad olarak görevden uzaklaştırma kullanılır. Kesilen üçte bir ise madde 143'te sayılan durumların gerçekleşmesi hâlinde memura ödenir.

Bu yazı memurun eline geçen tutarı, sosyal hakların akıbetini, kesilen üçte birin hangi sonuçlarda iade edildiğini ve açıkta geçen sürenin kademe ile derecede nasıl değerlendirildiğini anlatır. Uzaklaştırma kararına karşı dava yolu Görevden Uzaklaştırma İptal Davası: Süre ve İtiraz yazısında ele alınır.

Uzaklaştırma kararınız ya da ödeme belgeniz elinizdeyse şunlara bakın:

• Ödenen tutar aylığınızın üçte ikisine denk mi?
• Hakkınızdaki karar madde 143'te sayılan hâllerden biri mi ve kesinleşti mi?
• Kesilen üçte bir ödendi mi, açıkta geçen süre kademe ve derecede hesaba katıldı mı?

1. Açığa Alınan Memur Maaşı Ne Kadar Ödenir? Üçte İki Kuralı

Görevden uzaklaştırılan memurun aylığı kesilmez, üçte ikisine iner; kural 657 sayılı Kanun madde 141/1'dedir.

1.1. Madde 141/1'e Göre Aylığın Üçte İkisi Ödenir

Madde 141/1, bu süre içinde ödenecek aylığı üçte iki olarak belirler. Kural, görevden uzaklaştırılan memurlar ile suç görevle ilgili olsun olmasın tutuklanan ya da gözaltına alınan memurlar için geçerlidir. Aynı fıkra, bu gibilerin kanunun öngördüğü sosyal hak ve yardımlardan faydalanmaya devam edeceğini de belirtir.

Uzaklaştırma tedbirinin amacı soruşturmanın selameti içindir; şüpheli bir sonuç için aylığı tamamen kesmek memuru ve geçindirmekle yükümlü olduğu aile fertlerini maddi sıkıntıya düşüreceğinden, kanun koyucu tam kesinti yerine oranlı ödemeyi seçmiştir. Bu nedenle uzaklaştırılan memurun memurluk statüsü sona ermez, hak ve yükümlülükleri sürer.

1.2. Üçte İki Hesabında Aylık Neyi Kapsar? Fiilen Alınan Aylık ve Yan Ödemeler

Üçte iki, aylık deyiminden anlaşılan tutar üzerinden hesaplanır; burada kastedilen fiilen alınan aylıktır. Doktrinde, Sayıştay Genel Kurulu'nun 3.5.1984 tarihli ve K.4388/1 sayılı kararına atfen, tutuklanan ya da gözaltına alınan memurlarda yan ödeme ve özel hizmet tazminatlarının da üçte ikisinin ödenmesi gerektiği belirtilir.

Memurun eline geçecek TL tutarı memurun fiilen aldığı aylığa bağlı olduğundan bu yazıda sabit rakam verilmez.

Diyelim ki memurun uzaklaştırılmadan önce fiilen aldığı aylık A olsun. Açıkta geçen sürede ödenen tutar A çarpı 2/3, kesilen kısım ise A çarpı 1/3 olur.

2. Üçte İki Ödemesinin Süresi ve Hâlleri: Uzaklaştırma, Tutuklama, Gözaltı

Üçte iki ödemesi, memurun görevden uzakta kaldığı süre boyunca devam eder; kanun "bu süre içinde" ifadesini kullanır.

2.1. Görevden Uzaklaştırılan ve Tutuklanan Memurda Aylık Aynıdır

Madde 141/1, görevden uzaklaştırılan memur ile tutuklanan veya gözaltına alınan memuru aynı cümlede sayar ve ikisine de aylığın üçte ikisini öngörür. Aylıkların ödenmesi bakımından bu iki grubun hak ve yükümlülüğü arasında fark gözetilmediği, tutuklanmış ya da gözaltına alınmış memurun aylığının da aynı esaslara göre ödendiği belirtilir.

Uzaklaştırma, ceza kovuşturması nedeniyle de yapılabilir. Haklarında mahkemelerce cezai kovuşturma yapılan memurlar da madde 138'deki yetkililerce görevden uzaklaştırılabilir. Uzaklaştırmanın hangi makamlarca ve ne kadar süreyle yapılabileceği, ana yazının konusudur ve burada ele alınmaz.

Yükseköğretim kurumlarında çalışanlar için 2547 sayılı Kanun madde 53/B ayrı bir uzaklaştırma düzeni getirir ve aylığın üçte ikisinin ödeneceğini kendi metninde de yazar. Bu yazı, 657 sayılı Kanuna tabi devlet memurlarını kapsar.

3. Açığa Alınan Memurun Sosyal Hak ve Yardımları

Açığa alınan memur, 657 sayılı Kanunun öngördüğü sosyal hak ve yardımlardan faydalanmaya devam eder.

3.1. Emeklilik, Aile ve Tedavi Yardımı Aylığın Üçte İkisine İndirilmez

Sosyal hak ve yardımlar DMK md.187-213 arasında düzenlenmiştir; bu hak ve yardımlar arasında şunlar yer alır:

• emeklilik hakkı (madde 187) ve hastalık ve analık sigortası (madde 188),
• konut yardımı (madde 193) ve aile yardımı ödeneği (madde 202),
• ölüm yardımı ödeneği (madde 208) ve cenaze giderleri (madde 210),
• giyecek yardımı (madde 211) ve yiyecek yardımı (madde 212).

Uzaklaştırılan memur emeklilik hakkından yararlandığından kesenekleri Sosyal Güvenlik Kurumuna gönderilir. Aile yardımı, ölüm yardımı gibi kanunda öngörülen sosyal hak ve yardımlar herhangi bir kesintiye tabi tutulmadan ödenir. Uzaklaştırılan memur ve bakmakla yükümlü olduğu kimseler tedavi yardımından aynen yararlanır; konut yardımından ise mevzuattaki sınırlamalar çerçevesinde yararlanmaya devam edilir.

4. Kesilen Üçte Bir Maaş İadesi: Ne Zaman Ödenir? (Madde 141/2 ve 143)

Kesilen üçte bir maaş iadesi, 657 sayılı Kanun madde 141/2 uyarınca madde 143'te sayılan durumların gerçekleşmesine bağlıdır.

4.1. Madde 143'teki Dört Hâlde Memura Kesilen Üçte Bir Ödenir

Madde 141/2, madde 143'te sayılan durumların gerçekleşmesi hâlinde aylıklardan kesilen üçte birin kendilerine ödeneceğini söyler. Madde 143/1, soruşturma veya yargılama sonunda yetkili mercilerce dört durumu sayar.

Madde 143/2 ayrıca bu kararların kesinleşmesi üzerine memur hakkındaki görevden uzaklaştırma tedbirinin kaldırılacağını belirtir. Kovuşturması genel af ile ortadan kalkan memurun göreve başlatılması ve üçte bir oranında kesilen aylıklarının derhâl ödenmesi gerektiği belirtilir.

4.2. Beraat Eden Memurun Kesilen Maaşı Ödenir mi? Gecikmede Faiz (Madde 143/1-b)

Beraat, madde 143/1-b kapsamındadır; bu durumda aylığın kesilen üçte biri madde 141/2 uyarınca memura ödenir. Ödemenin zamanı açısından kanun metni kararın kesinleşmesini tedbirin kaldırılmasına bağlar. Kesilen üçte birin ödenmesinde kimi şartların varlığı hâlinde faizin de kendisine ödenebileceği belirtilir. Faizin şartları ve başlangıç tarihi bu yazıda yazılmaz.

5. Açığa Alınan Memurun Kademe ve Derece Yükselmesi Nasıl Değerlendirilir?

Madde 143 hâllerinden biri gerçekleştiğinde açıkta geçen süre, derecedeki kademe ilerlemesinde değerlendirilir; derece yükselmesi için gereken en az bekleme süresini aşan kısım ise üst dereceye yükselme hâlinde o derecede kademe ilerlemesi sayılır.

5.1. Uzaklaştırma Süresi Kademe ve Derecede Nasıl Sayılır?

Madde 143'te sayılan durumların gerçekleşmesi hâlinde, memurun görevden uzakta geçirdiği süre derecesindeki kademe ilerlemesinde değerlendirilir (madde 141/2). Açıkta geçen süre derece yükselmesi için aranan en az bekleme süresinden uzunsa, memur üst dereceye yükselirse aşan kısım o derecede kademe ilerlemesi yapılarak değerlendirilir.

Diyelim ki derece yükselmesi için gerekli en az süre B, açıkta geçen süre U olsun. U derecedeki kademe ilerlemesinde hesaba katılır; U, B'den uzunsa ve memur üst dereceye yükselmişse U eksi B farkı yeni derecede kademe ilerlemesi sayılır.

6. Açığa Alma Sona Erince Memurun Aylığı Ne Olur? Sonuca Göre Tablo

Açığa alma sona erdiğinde aylığın akıbeti soruşturma ve yargılamanın sonucuna göre değişir; ölçüt madde 141/2 ile madde 143'tür.

Soruşturma sonunda memurluktan çıkarma veya cezai işlem gerekmeyen memurlar için tedbir madde 142'ye göre derhâl kaldırılır. Madde 141/2, üçte birin ödenmesini madde 143'te sayılan durumların gerçekleşmesine bağlar.

6.1. Memuriyeti Sona Erdiren Sonuçta Ödenen Aylık Geri Alınır mı?

Memurluktan çıkarma cezası bu yazının konusu değildir. Madde 143/1-a, memurluktan çıkarmadan başka disiplin cezası verilenleri iade hâlleri arasında sayar. Mahkemece memuriyetin sona ermesini gerektiren bir ceza verildiğinde, tutuklu kaldığı süre içinde ödenen aylıkların geri alınmadığı belirtilir.

7. Açığa Alma Kararına ve Aylık Kesintisine Karşı Dava Yolu

Bu yazı yalnız aylığın nasıl ödendiğini ve iade edildiğini anlatır. Uzaklaştırma kararının hukuka aykırılığı ileri sürülecekse işlem idari yargıda dava konusu edilir. Dava açma süresi, görevli ve yetkili mahkeme, idareye başvuru, yürütmenin durdurulması ve iptal sebepleri Görevden Uzaklaştırma İptal Davası: Süre ve İtiraz yazısında anlatılır.

Tedbirin kendi süresi ve hangi hâllerde kaldırılacağı da aynı yazıda yer alır. Bu yazıdaki madde 141/2 ve 143 çerçevesi ise yalnız ödemenin ve açıkta geçen sürenin nasıl değerlendirileceğini gösterir.