Unvan Değişikliği Sınavı: Şartlar ve Aşamalar

Unvan değişikliği sınavı, Genel Yönetmelik kapsamındaki personelin, mesleki ya da teknik eğitimle edindiği en az ortaöğretim düzeyindeki öğrenime bağlı unvanlı görevlere atanabilmesi için girdiği sınavdır; halk arasında "unvan sınavı" ya da "ünvan değişikliği sınavı" da denir. Sınava ya da sonucuna karşı dava açmayı düşünenler için dava süreci unvan değişikliği davası rehberi makalesinde anlatılır.

Konunun kanuni dayanağı, kamu kurumlarında unvan değişikliği esaslarını düzenleyen Genel Yönetmeliktir. Madde 1'e göre Genel Yönetmeliğin amacı, Devlet memurları ile kamu iktisadi teşebbüslerindeki sözleşmeli personelin unvan değişikliklerine ilişkin usul ve esasları belirlemektir; madde 3'e göre Genel Yönetmelik, 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu ile 217 sayılı Devlet Personel Başkanlığı Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararnameye dayanılarak hazırlanmıştır. Konu listesi ve soru çalışması gibi hazırlık içeriği kapsam dışındadır; burada sınavın kuralları ve aşamaları anlatılır. Mevzuat metinleri 2026-10-20 tarihli mevzuat veri tabanı sürümüne göredir; sonraki Resmî Gazete değişiklikleri kapsanmaz.

Her kurum, kendi personeli için aranacak şartları ve sınav usul ve esaslarını Devlet Personel Başkanlığının (DPB) uygun görüşüyle, Genel Yönetmeliğe aykırı olmamak üzere bir yönetmelikle düzenler; bu yönetmeliğe kurum yönetmeliği denir.

1. Unvan Değişikliği Sınavı Nedir? Tanım ve Uygulanacak Yönetmelik

Unvan değişikliği sınavı, mesleki veya teknik eğitimle ihraz edilen, en az ortaöğretim düzeyindeki unvanlara ilişkin görevlere atanabilmek için yapılan sınavdır (Genel Yönetmelik madde 4/g). Bu görevlere atanma, Genel Yönetmelikte belirtilen usul ve esaslar çerçevesinde yapılan sınavdaki başarınıza bağlıdır; sınav kapsamındaki görevlere yalnız kurumun kendi personeli başvurabilir.

Genel Yönetmelik, özel kanunlardaki düzenlemeler saklı kalmak üzere şu personele uygulanır (madde 2):

• 190 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin eki (I) ve (III) sayılı cetvellerdeki kadrolarda çalışanlar,
• il özel idareleri, belediyeler ve bunların kurdukları birlik, müessese ve işletmelerin memur kadrolarında çalışanlar,
• düzenleyici ve denetleyici kurumların memur kadrolarında çalışanlar,
• kamu iktisadi teşebbüsleri ve bağlı ortaklıklarının memur kadrolarında ve sözleşmeli personel pozisyonlarında çalışanlar.

Mülki idare amirliği, emniyet, jandarma ve sahil güvenlik hizmetleri sınıfı kadroları Genel Yönetmeliğin kapsamı dışındadır.

1.1. Unvana Geçiş Sınavı ile Görevde Yükselme Sınavı Arasındaki Fark

Unvan değişikliği sınavı ile görevde yükselme sınavı ayrı kavramlardır: Genel Yönetmelik madde 4/g unvan değişikliği sınavını, madde 4/a görevde yükselmeyi ayrı ayrı tanımlar. Görevde yükselme, 657 sayılı Kanuna tabi görevlerden Genel Yönetmeliğin 5. maddesinde sayılanlara ve kurum yönetmeliklerinde belirlenenlere aynı veya başka hizmet sınıflarından yapılan atamadır. Derece yükselmesini ise 657 sayılı Kanun madde 68 düzenler; bu sınavın konusu değildir. Görevde yükselme sınavının ayrıntısı görevde yükselme sınavı ve ataması davası makalesindedir.

1.2. Unvana Geçişte Genel Yönetmelik mi, Kurum Yönetmeliği mi Uygulanır?

İkisi birlikte uygulanır: kurum yönetmeliği şartları ve sınav usulünü belirler, ancak Genel Yönetmeliğe aykırı olamaz (madde 15). Kendi kurumunuzun yönetmeliğini mevzuat.gov.tr adresinde kurum adıyla arayarak bulabilirsiniz; kurumdan kuruma farklılaşabildiği için sınav duyurusuyla birlikte okunmalıdır.

Geçici madde 12 bir geçiş hükmüdür: kurumlar yönetmeliklerini DPB'nin uygun görüşüyle Genel Yönetmeliğe uygun hâle getirir; yeni yönetmelik yürürlüğe girene kadar eski yönetmeliğin Genel Yönetmeliğe aykırı olmayan hükümleri uygulanmaya devam eder.

Bazı kurumlar bu ilişkiyi kendi yönetmeliklerinde açıkça yazmıştır. İçişleri Bakanlığı yönetmeliği madde 25'e göre, yönetmelikte hüküm bulunmayan hâllerde Genel Yönetmelik hükümleri uygulanır. Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) yönetmeliği madde 14/4'e göre ise unvan değişikliği sınavı, o yönetmelikte belirtilen görevde yükselme sınavına ilişkin usul ve esaslar çerçevesinde gerçekleştirilir.

2. Unvana Geçiş Sınavı Şartları ve Aşamaları: Temel Kurallar ve Yol Haritası

Sınav, kurumun duyurusuyla başlar; şartlar ve süreler Genel Yönetmelik ile kurum yönetmeliğinden okunur, yazılı sınav, başarı sıralaması ve atamayla sürer. Aşağıdaki kurallar Genel Yönetmeliğin madde sayılarıyla verilmiştir; kurumunuzun yönetmeliği ek ya da farklı hükümler içerebilir.

Sınava hazırlanırken izleyeceğiniz adımlar şunlardır:

1. Kurumunuzun yönetmeliğini ve sınav duyurusunu bulun; şartlar ve sınav usulü bu iki metinde yazılıdır.
2. Duyurudaki öğrenim ve kadro şartlarını kendi durumunuzla karşılaştırın; kurum yönetmeliği Genel Yönetmelikte olmayan şartlar koyabilir.
3. Sınav kapsamındaki görevlere yalnız kurumun kendi personeli başvurabilir.
4. Yazılı sınava girin; atanabilmek için yazılı ve sözlü sınavda başarılı olmanız gerekir.
5. Başarı puanlarını ve sıralamayı kurumun resmi internet sitesinden izleyin.
6. Sonuca ya da atamaya karşı hak arayacaksanız dava süreci unvan değişikliği davası rehberi makalesinde anlatılır.

3. Unvan Değişikliği Sınavına Kimler Girebilir? Öğrenim, Hizmet Süresi ve Diğer Şartlar

Unvan değişikliği sınavı kapsamındaki görevlere yalnız kurumun kendi personeli başvurabilir; atama, mesleki ya da teknik eğitimle edinilen en az ortaöğretim düzeyindeki öğrenime bağlı unvanlı görevler içindir.

Bu yüzden önce Genel Yönetmeliğin çizdiği ortak çerçeveye, ardından kendi kurumunuzun yönetmeliğine bakmanız gerekir; aşağıdaki kurum örnekleri yalnız anılan kurum için geçerlidir. Her kurum, atanacaklarda aranacak şartları ve sınav usulünü Genel Yönetmeliğe aykırı olmamak üzere kendi yönetmeliğiyle düzenler.

3.1. Unvana Geçiş Sınavı İçin Aranan Öğrenim Düzeyi ve Kadro Şartı

Devlet memurlarının Yönetmelik kapsamındaki görevlere atanabilmeleri için gerekli öğrenim düzeyleri kurumları tarafından çıkarılacak yönetmeliklerinde unvanlar itibariyle gösterilir. Bu sınav, mesleki veya teknik eğitimle ihraz edilen unvanlara ilişkin görevlere geçiş içindir ve en az ortaöğretim düzeyinde bir eğitimi gerektirir.

Kadro şartı kurumdan kuruma değiştiği için üç örnek yalnız Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) yönetmeliğinden verilebilir. SGK Yönetmeliğine göre avukat kadrosu için hukuk fakültesi mezunu olmak ve avukatlık ruhsatnamesine sahip olmak, tekniker kadrosu için en az iki yıllık mesleki veya teknik eğitim veren yükseköğretim okullarının ilgili bölümünden mezun olmak, teknisyen kadrosu için en az lise dengi mesleki veya teknik eğitim veren okulların ilgili bölümlerinden mezun olmak gerekir. Bu şartlar yalnız SGK personeli için geçerlidir.

İçişleri Bakanlığı Yönetmeliğine göre ise unvan değişikliğine tabi kadrolara atanabilmek için 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu madde 68'in (B) bendindeki atanabilme şartlarını taşımak ve sınavda başarılı olmak aranır; bu düzenleme yalnız İçişleri Bakanlığı için geçerlidir.

3.2. Unvana Geçiş Sınavına Yalnız Kurumun Kendi Personeli Başvurabilir

Başka bir kurumda görev yapıyorsanız bu sınava başvuramazsınız: Genel Yönetmelik ek madde 3, sınav kapsamındaki görevlere "sadece kurumun kendi personelinin" başvurabileceğini öngörür.

Kurum içi ve kurum dışı personelin kim olduğunu her kurum kendi yönetmeliğinde tanımlar. İçişleri Bakanlığı Yönetmeliğinde kurum içi personel, yönetmeliğin 2. maddesinde belirtilen İçişleri personelidir; kurum dışı personel ise diğer bakanlıklar ile kamu kurum ve kuruluşları personelidir.

Tarım ve Orman Bakanlığı Yönetmeliği ayrıca aday memurların, başka kurumların personelinin ve görevden uzaklaştırılmış bulunanların sınavlara başvuramayacağını belirtir. Bu hüküm yalnız o bakanlığın yönetmeliğidir; aday memurların her kurumda sınava giremeyeceği anlamına gelmez.

Danıştay 2. Daire, 30/10/2019 tarihli kararında (E. 2017/737, K. 2019/5634), Adalet Bakanlığı örneğinde Bakanlıkça atanan personelin merkez kadrolarına, adalet komisyonunun teklifiyle atananların ise kendi komisyonlarının taşra kadrolarına başvurması esasını hukuka uygun buldu ve davayı reddetti.

İzinde olmanız tek başına başvurunuza engel sayılmaz. Genel Yönetmeliğin 9. maddesine göre görevde yükselme suretiyle yapılacak atamalarda aylıksız izinde bulunanlar dâhil, ilgili mevzuatı uyarınca verilen izinleri kullanmakta olanların da sınava katılmaları mümkündür; Tarım ve Orman Bakanlığı Yönetmeliği görevde yükselme veya unvan değişikliği için aynısını yazar.

3.3. Unvana Geçişte Hizmet Süresi, Disiplin ve Diğer Şartlar

Genel Yönetmeliğe göre sınava katılacaklarda, kurumda veya öğrenim durumlarıyla ilgisi bulunmayan görevlerde belirli süre hizmet yapmış olma şartı aranmaz. Yazılı sınav kurumlarca belirlenecek görev alanları ve atama yapılacak görevin niteliğine ilişkin konularda yapılır.

Genel Yönetmeliğin 6. maddesindeki alt görevlerde çalışmış olma şartı görevde yükselmeye ilişkindir; bu sınav için aranan bir süre olarak okunmamalıdır.

Kurum yönetmeliği ise farklı bir şart koyabilir. İçişleri Bakanlığı Yönetmeliğinde hizmet süresi, aylıksız izinli geçen süreler hariç ve muvazzaf askerlik süresi dahil olmak üzere 657 sayılı Kanunun 68. maddesinin (B) bendine göre hesaplanan süreleri ifade eder; bu kurumda 68/B'deki atanabilme şartları aranır.

Danıştay 2. Daire, 25/06/2024 tarihli iki kararında (E. 2018/2277, K. 2024/3688 ve E. 2018/2278, K. 2024/3691), Yükseköğretim Kurulu personeli yönetmeliğindeki alt görevlerde en az üç yıl hizmet şartını, Genel Yönetmeliğin 6. ve 15. maddelerinin kuruma verdiği takdir yetkisi içinde buldu ve yönetmelik hükümlerinin iptali istemini reddetti.

Disiplin şartını Genel Yönetmelik kendisi belirlemez: kurumlar, atama yapacakları kadrolar için başvuranlarda aranacak disiplin şartlarını özel yönetmeliklerinde belirler. Başvurmadan önce kurumunuzun yönetmeliğindeki disiplin hükmünü okuyun.

3.4. Doktora Öğrenimini Bitirenler İçin Sınavsız Unvan Ataması

Doktora öğrenimini bitirdiyseniz sınava katılmadan, öğrenimle ihraz edilen görevlere atanabilirsiniz. Genel Yönetmelik ek madde 3'ün ek fıkrası kapsamdaki personelden doktorayı bitirenler için bunu öngörür; SGK Yönetmeliği madde 14 de SGK personeli için aynı kuralı taşır.

Kural "öğrenimle ihraz edilen görevler" ile sınırlıdır; doktora, her kadroya sınavsız atanma hakkı vermez.

3.5. Unvana Geçiş Sınavında Engelli Adaylar İçin Tedbirler

Engelli iseniz kurumunuz sınavınızın yapılabilmesi için gerekli tedbirleri almak zorundadır. Genel Yönetmelik madde 16, kurumların gerekli şartları taşıyan ve atama yapılacak görevi yapabilecek durumda bulunan engellilerin sınavlarının yapılabilmesi için gerekli tedbirleri alacağını belirtir.

4. Unvan Değişikliği Sınavının Aşamaları: Duyuru, Yazılı Sınav, Başarı Sıralaması ve Atama

Genel Yönetmelik, hem görevde yükselme hem de unvan değişikliği yoluyla yapılacak atamalarda adayın yazılı ve sözlü sınavların ikisinde de başarılı olmasını arar. Her aşamada önce kamu kurumları için çıkarılan ortak Genel Yönetmelik, sonra sizin kurumunuzun yönetmeliği uygulanır.

Genel Yönetmeliğe göre kurumlar, atanacaklarda aranacak şartları ve sınav usul ve esaslarını Devlet Personel Başkanlığının uygun görüşünü alarak, Genel Yönetmeliğe aykırı olmamak üzere kendi yönetmeliklerinde düzenler. Bu nedenle aşağıdaki örneklerde «bu kurumda» denilen süre ve sayılar yalnızca o kurumun yönetmeliğine aittir.

4.1. Unvana Geçiş Sınavı Duyurusu ve Başvuru

Genel Yönetmeliğe göre görevde yükselme suretiyle atama yapılacak kadrolar yazılı sınavlardan önce duyurulur; unvan değişikliği sınavı kapsamındaki görevlere sadece kurumun kendi personeli başvurabilir.

Genel Yönetmeliğin duyuru ve başvuru maddesi görevde yükselme atamasını düzenler; unvan değişikliği sınavının duyuru ve başvuru ayrıntıları için kurum yönetmeliğine ve duyuru metnine bakılır.

Tarım ve Orman Bakanlığı Yönetmeliği bu konuda ayrıntılıdır (bu kurumda): kadrolar yazılı sınav tarihinden en az altmış gün önce Bakanlığın internet sitesinde ilan edilir, başvuru süresi en az beş iş günüdür, aday memurlar, başka kurumların personeli ve görevden uzaklaştırılmış bulunanlar başvuramaz. Başvuruları değerlendirilip sınava girebilecekler listesi ilan edilir; listeye ilan tarihinden itibaren beş iş günü içinde Genel Müdürlüğe itiraz edilir. İş günü, ulusal bayram ile genel ve hafta sonu tatil günleri hariç diğer günlerdir.

4.2. Unvana Geçiş Yazılı Sınavı: Konular, Puan ve Baraj

Yazılı sınav, kurumlarca belirlenen görev alanları ve atama yapılacak görevin niteliğine ilişkin konularda yapılır; yüz tam puan üzerinden değerlendirilir ve en az altmış puan alanlar başarılı sayılır.

Genel Yönetmeliğe göre sınavı kurumun kendisi yapması mümkündür; dilerse Öğrenci Seçme ve Yerleştirme Merkezi'ne, Millî Eğitim Bakanlığı'na, Türkiye ve Orta Doğu Amme İdaresi Enstitüsü'ne ya da bir yükseköğretim kurumuna yaptırır. Belediyeler ve il özel idareleri için sınavın merkezî yaptırılması ayrıca düzenlenmiştir. Sosyal Güvenlik Kurumu Yönetmeliği (bu kurumda) aynı eşiği öngörür: yazılı sınav yüz tam puan üzerinden değerlendirilir, en az altmış puan alanlar başarılı sayılır.

4.3. Unvana Geçişte Sözlü Sınav: İkinci Aşama

Unvan değişikliği suretiyle atanacakların yazılı ve sözlü aşamalarda başarılı olmaları gerekir. Sözlüye girecek adaylar yazılı puanına göre seçilir: en yüksek puandan başlanır ve ilan edilen kadro ya da pozisyon sayısının beş katına kadar aday çağrılır; son sıradaki adayla puanı eşit olanların tümü de çağrılır; sözlü sınavda yüz üzerinden en az yetmiş puan alanlar başarılı sayılır. Sosyal Güvenlik Kurumu Yönetmeliği (bu kurumda) sınavı yazılı ve sözlü şeklinde düzenler.

4.4. Unvana Geçiş Sınav Kurulu: Kimlerden Oluşur, Ne Yapar

Sınav kurulu, bu sınavla ilgili iş ve işlemleri yürüten kuruldur; atamaya yetkili amir veya görevlendireceği kişinin başkanlığında beş kişiden oluşur.

Üyeler, sınava alınacak personelden öğrenim ve unvan itibarıyla daha düşük seviyede olamaz. Üyelerin eşi veya ikinci dereceye kadar (bu derece dahil) kan ve sıhri hısımları sınava katılırsa o üye kuruldan çıkarılır ve yerine yenisi görevlendirilir. Kurul üye tamsayısıyla toplanır, kararlar oy çokluğuyla alınır; sınavın yapılması, sonuçların ilanı ve itirazların sonuçlandırılması kurulun görevleri arasındadır.

Danıştay 2. Daire, 28/12/2022 tarihli kararında (E. 2018/142, K. 2022/6947), Millî Eğitim Bakanlığı yönetmeliğinde Merkez Sınav Kurulu üyelerinin, eşlerinin veya yakın hısımlarının girdiği yazılı sınavlardan kendilerini çekmesini sağlayan bir kural bulunmamasını eksik düzenleme sayıp iptal etti; kurulda sendika temsilcisi bulunmamasını ise hukuka uygun buldu.

4.5. Unvana Geçişte Başarı Puanı, Başarı Sıralaması ve Yedek Aday

Başarı puanı, iki sınavın puanlarının aritmetik ortalamasıdır ve kurumun resmî internet sitesinde ilan edilir; başarı sıralaması bu puana göre en yüksek puandan başlayarak belirlenir.

Puanlar eşitse sırasıyla hizmet süresi fazla olana, daha üst öğrenimi bitirmiş olana, üst öğrenim mezuniyet notu yüksek olana öncelik verilir. Sınavda başarılı olduğu hâlde ilan edilen kadro sayısı nedeniyle atanamayacak personelden, kurumca ihtiyaç duyulursa en fazla asıl aday sayısı kadar kişi yedek aday olarak başarı sıralaması listesinde belirlenebilir.

4.6. Unvana Geçişte Atanma, Tercih ve Yedek Adayın Altı Aylık Süresi

Başarı sıralamasına göre atanırsınız; kurum tercih alırsa atama, sıralama esas alınarak tercihlerinize göre yapılır. Yedek adayın boşalan kadroya atanması, başarı sıralamasının kesinleştiği tarihten itibaren altı ayı aşmamak üzere mümkündür.

Genel Yönetmeliğe göre atama şartlarını taşımamaları, göreve süresinde başlamamaları veya atanma hakkından vazgeçmeleri, emeklilik, ölüm, memurluktan çekilme ya da başka kadroya veya kuruma naklen atanma nedeniyle boşalan kadrolara, aynı unvanlı kadro için yapılacak sonraki sınav duyurusuna kadar, kurumca belirlenmiş yedekler arasından başarı sırasına göre atama yapılabilir. Tarım ve Orman Bakanlığı Yönetmeliğinde (bu kurumda) aynı altı aylık süre yer alır.

Danıştay 2. Daire, 04/07/2023 tarihli kararında (E. 2018/280, K. 2023/3848), Sosyal Güvenlik Kurumu'ndaki bu olayda, ek madde 3 başka bir atama usulünün kurallarına atıf yaptığı için altı aylık yedek atama kuralının bu sınavda da uygulanacağını belirtti ve davayı reddetti.

Danıştay 2. Daire, 28/12/2022 tarihli kararında (E. 2018/163, K. 2022/6949), Millî Eğitim Bakanlığı yönetmeliğinde boşalan kadrolara atamanın ayrıca düzenlenmemesini eksik düzenleme saymadı; bu atamanın Genel Yönetmelikte yer aldığını ve yedekten atamanın idarenin takdirine bağlı olduğunu belirtti. Danıştay 2. Daire, 17/02/2022 tarihli kararında (E. 2017/3767, K. 2022/615), Genel Yönetmeliğin altı aylık yedek atama sınırını, yedek adayların atanmasının belirsiz kalmasını önlediği için hukuka aykırı bulmadı.

Sınavı kazanıp atanma hakkı kazanan personelin atanmasında idare bağlı yetkilidir; yani atamama yönünde takdir yetkisi kullanamaz. Danıştay 5. Daire, mahalli idare personeline ilişkin yönetmelik dönemine ilişkin bu sonuca 12/11/2015 tarihli kararında (E. 2014/6135, K. 2015/8923) ulaştı.

4.7. Unvana Geçiş Sınav Sonucuna İtiraz: Genel Yönetmelikte Madde Yok, Kurum Yönetmeliğine Bakılır

Genel Yönetmeliğin sonuçların açıklanması ve itirazı düzenleyen 14. maddesi, 2013/4957 sayılı Bakanlar Kurulu Kararıyla mülga edilmiştir. Dava yolu için unvan değişikliği sınavı davası ana makalesine bakabilirsiniz.

Örnek olarak Sosyal Güvenlik Kurumu Yönetmeliğinde (bu kurumda) sonuçlar ilan edilir; ilgililer ilan tarihini takip eden beş iş günü içinde soru ve sonuçlara gerekçeli ve yazılı olarak itiraz eder, inceleme itiraz süresinin bitiminden itibaren en geç onbeş iş günü içinde sonuçlanır. Bu süreler iş günü olarak hesaplanır; iş günü, ulusal bayram ile genel ve hafta sonu tatil günleri hariç diğer günleri ifade eder.

Danıştay 2. Daire, 09/05/2024 tarihli kararında (E. 2020/2343, K. 2024/2797), Genel Yönetmelikten itiraz maddesinin kaldırılmasında hukuka aykırılık görmedi.

5. Unvan Değişikliği Sınavıyla İlgili Uyuşmazlıklarda Dava Yolu: Ana Makaleye Yönlendirme

İdari işlemlerin yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönlerinden biri ile hukuka aykırı olduğu iddiasıyla menfaati ihlal edilenler iptal davası açabilir. Anayasa madde 125 idarenin her türlü eylem ve işlemine karşı yargı yolunu açık tutar; İdari Yargılama Usulü Kanunu (İYUK) madde 2 ise menfaati ihlal edilenlere, işlemin yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönlerinden biriyle hukuka aykırı olması hâlinde iptal davası açma imkânı tanır.

Dava açma süresi İYUK madde 7'de düzenlenir. Yetkili mahkeme, yürütmenin durdurulması, iptal sebepleri, dilekçe örneği ve emsal kararlar Unvan Değişikliği Sınavı İptal Davası makalesinin konusudur. Unvan değişikliğine özgü olmayan genel atama kuralları ise Atama İşleminin İptali Davası makalesinde yer alır.