Eş Durumu Tayini Şartları: Beş Hâl, Belgeler ve Başvuru

Eş durumu tayini, memurun eşinin bulunduğu yere atanması anlamına gelir; eş durumu tayini şartları ise Yönetmelik madde 14'ün bu talebin hangi hâllerde karşılanabileceğini eşin durumuna göre saymasıdır. Halk arasında «eş durumu nakli» ya da «aile birliği mazereti tayini» denen bu durum, bu sayfada eş durumu tayini diye anılır. Aile birliği mazereti, memurun eşinin çalışma durumu nedeniyle eşinin bulunduğu yere ya da Yönetmelikte gösterilen yere atanmasını isteyebildiği mazerettir.

Yönetmelik, 657 sayılı Kanun'a tabi kadrolu memurların yer değiştirmesini düzenler; sözleşmeliler (4/B, 45/A), öğretmenler, sağlık, akademik ve kolluk personeli ile kurumlar arası nakil istekleri ayrı özel kurallara tabidir. Yönetmelik madde 2'ye göre özel kanun hükümleri saklı kalmak kaydıyla genel ve katma bütçeli kurumlarda, bunlara bağlı döner sermayeli kuruluşlarda ve Beden Terbiyesi Bölge Müdürlüklerinde görevli 657 sayılı Kanun'a tabi devlet memurları yararlanır; yardımcı hizmetler sınıfı, istisnai memurluklar, aday memurlar ve Millî Savunma Bakanlığı kadro ve kuruluşunda yer alan kurumlarda görevli memurlar hariçtir.

Talebiniz reddedildiyse dava yolu eş durumu tayini reddi iptal davası makalesindedir.

Başvurmadan önce şunları kontrol edin:

• Eşinizin durumu Yönetmelik madde 14, fıkra 1'in hangi bendine giriyor?
• Eşiniz kamu personeli değilse, istenen yerde başvurudan önceki son 2 yılda 360 gün prim ödenmiş ve eşiniz hâlen çalışıyor mu?
• Eşinizin durumunu ve evliliğinizi gösteren belgeler hazır mı (madde 14, fıkra 2)?
• Başvuru, madde 26'daki istek formuyla disiplin amirleriniz kanalıyla mı yapılacak?

1. Eş Durumu Tayini Şartları: Dayanak ve Aile Birliği Mazeretinin Beş Hâli

Eş durumu tayini, anılan Yönetmeliğin 14. maddesinde sayılan beş hâlden birine girdiğinizde istenebilir; hangi bendin uygulanacağı eşinizin kamu personeli olup olmadığına ve nerede çalıştığına göre belirlenir. Kanuni dayanak 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu madde 72, fıkra 2'dir; Anayasa madde 41 ise aile birliğinin anayasal temelini oluşturur.

Yönetmelik madde 14, fıkra 1 atamanın "yapılabilir" olduğunu söyler; eş durumu tayini kendiliğinden işleyen bir atama değildir. Yönetmelik madde 9, fıkra 1'e göre yer değiştirme suretiyle atamalar, memurların dengeli dağılımını sağlamak amacıyla, öğrenim, uzmanlık, iş tecrübesi ve mesleki bilgi gibi özellikler ile boş kadro durumu gözönünde bulundurularak kurumlarınca hazırlanan bir plan dahilinde yapılır. Yönetmelik madde 9, fıkra 6'ya göre ilgili mevzuatı uyarınca zorunlu yer değiştirmeye tabi bazı memur gruplarının görev süresiyle sınırlı olarak atandıkları yere memur eşlerinin atanmasında, mevzuatı uyarınca yürürlüğe konulan norm kadro sayılarına ilişkin hükümler uygulanmaz. Talebiniz bu iki hükmün birlikte uygulanmasıyla değerlendirilir.

1.1. Aile Birliği İlkesi: Anayasa Madde 41, 657 Sayılı Kanun Madde 72 ve Yönetmelik Madde 14

Eş durumu tayini üç katmanlı bir dayanağa sahiptir: Yönetmelik madde 14 hangi hâllerde ve nereye atama yapılabileceğini sayar, Anayasa madde 41 aileyi korur, 657 sayılı Kanun madde 72, fıkra 2 ise memur olan eşin atanmasını düzenler.

1.1.1. Aile Birliği ve Aile Hayatına Saygı Hakkı: Anayasa ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi

Anayasa madde 41 aileyi toplumun temeli sayar ve Devlete ailenin huzur ve refahı için gerekli tedbirleri alma ödevi yükler. Madde 41'de atama ya da yer değiştirme sözcüğü geçmez; eş durumu tayini bu maddeden değil, Kanun ve Yönetmelikten doğar.

“Aile, Türk toplumunun temelidir ve eşler arasında eşitliğe dayanır.”

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası madde 41, fıkra 1

Anayasa madde 20, fıkra 1'e göre herkes özel hayatına ve aile hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkına sahiptir. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS) madde 8 de özel ve aile hayatına saygı hakkını güvence altına alır. Aile birliği talebinin reddine karşı açılan davada bu iki hüküm, Anayasa madde 41 ile birlikte dayanak olarak gösterilebilir.

1.1.2. 657 Sayılı Kanun Madde 72/2: Memur Olan Eşin Yanına Atama

657 sayılı Kanun madde 72, fıkra 2, yeniden veya yer değiştirme suretiyle yapılan atamalarda aile birimini korumak için memur olan diğer eşin, isteği hâlinde, atanan memurun yanına atanmasını öngörür. Atama kurumlar arasında koordinasyon sağlanarak ve Kanunun 74 ve 76 ncı maddelerindeki esaslar çerçevesinde yapılır.

“Yeniden veya yer değiştirme suretiyle yapılacak atamalarda; aile birimini muhafaza etmek bakımından kurumlar arasında gerekli koordinasyon sağlanarak memur olan diğer eşin de isteği halinde ataması, atamaya tabi tutulan memurun atandığı yere 74 ve 76 ncı maddelerde belirtilen esaslar çerçevesinde yapılır.”

657 sayılı Devlet Memurları Kanunu madde 72, fıkra 2

Aynı maddenin ikinci fıkrası, eşinin atanacağı teşkilatın veya niteliğine uygun münhal görevin bulunmaması ve ilgilinin talebi hâlinde eşinin görev süresiyle sınırlı olmak üzere izin verilebileceğini de düzenler; izin verilenlerin aylık ve ödemelerine ilişkin 3. fıkra ise Anayasa Mahkemesinin 05.02.1992 tarihli, E. 1990/22, K. 1992/6 sayılı kararıyla iptal edilmiş, 18.05.1994 tarihli KHK-527/5 ile yeniden düzenlenmiştir.

1.1.3. Yönetmelik Madde 14: Aile Birliği Mazeretinin Beş Hâli

Yönetmelik madde 14, fıkra 1, aile birliği mazeretine dayanan yer değişikliğini eşin durumuna göre beş bentte düzenler. Bentler ayrı hâlleri karşılar; eşinizin durumuna uyan bent uygulanır ve atama, o bentte gösterilen yere yapılabilir. Aile birliği mazereti, memurun eşinin çalışma durumu nedeniyle eşinin bulunduğu yere ya da bentte gösterilen yere atanmasını isteyebildiği mazerettir.

1.2. Eşi Kamu Personeli Olan Memurun Aile Birliği Mazereti: Yönetmelik Madde 14/a, b ve c

Eşiniz kamu personeliyse Yönetmelik madde 14, fıkra 1'in (a), (b) ve (c) bentlerinden biri uygulanır. Eşinizin kurum içi yer değiştirme suretiyle atanma imkânı yoksa (a) bendi gereğince eşinizin bulunduğu yere atanmanız istenebilir; eşlerin aynı ya da farklı kurumda çalışması hâlinde ise (b) veya (c) bendi devreye girer.

(a) bendi, kamu personeli olan eşin kendi kurumunda yer değiştirme yoluyla başka bir yere atanamaması ya da mevzuat gereği zorunlu yer değiştirmeye tabi bir görevde çalışması hâlinde, atamanın o eşin bulunduğu yere yapılabilmesine imkân tanır. Yer değiştirme suretiyle atamalar, kurumlarınca hazırlanan bir plan dahilinde, boş kadro durumu gözönünde bulundurularak yapılır (Yönetmelik madde 9, fıkra 1).

1.2.1. Eşler Aynı Kurumda Çalışıyorsa: Kurumun Daha Fazla Hizmet İhtiyacı Duyduğu Yer

Eşlerin her ikisi de aynı kurumda çalışıyorsa Yönetmelik madde 14, fıkra 1, (b) bendi uygulanır ve atama kurumun daha fazla hizmet ihtiyacı duyduğu yere yapılabilir. Bu bentte ölçü, eşlerden birinin bulunduğu yer değil, kurumun hizmet ihtiyacıdır. Kurum, iki eşin görev yerlerinden hangisinde daha fazla ihtiyaç bulunduğunu değerlendirerek eşlerden birini diğerinin yanına atayabilir.

1.2.2. Eşler Farklı Kurumda Çalışıyorsa: Kurumlar Arası Koordinasyon

Eşler farklı kurumlarda çalışıyorsa Yönetmelik madde 14, fıkra 1, (c) bendi uygulanır: atama, kurumlar arasında gerekli koordinasyon sağlanarak her iki kurumun da öncelikli hizmet ihtiyacının bulunduğu yere yapılabilir. Bu bent, 657 sayılı Kanun madde 72, fıkra 2'deki "kurumlar arasında gerekli koordinasyon" ifadesinin Yönetmelikteki karşılığıdır. Koordinasyon iki kurumun ortak işidir; talebiniz yalnız kendi kurumunuzun ihtiyacına göre değil, eşinizin kurumunun ihtiyacı da gözetilerek değerlendirilir.

1.3. Eşi Zorunlu Yer Değiştirmeye Tabi Görevde Olan Memur: Norm Kadro Sınırı Aranmaz mı?

Eşiniz ilgili mevzuatı uyarınca zorunlu yer değiştirmeye tabi tutulanlardan, yani Yönetmelik madde 9, fıkra 6'da sayılanlardan biriyse, onun görev süresiyle sınırlı olmak üzere atandığı yere atanmanızda norm kadro sayılarına ilişkin hükümler uygulanmaz. Fıkra, ilgili mevzuatı uyarınca zorunlu yer değiştirmeye tabi tutulan şu eşleri sayar: eğitim ve öğretim hizmetleri, mülki idare amirliği hizmetleri, jandarma hizmetleri, sahil güvenlik hizmetleri ve emniyet hizmetleri sınıfına giren memurlar; Türk Silahlı Kuvvetlerine mensup subay ve astsubay, uzman jandarma ve uzman erbaşlar; hâkim ve savcılar. Zorunlu yer değiştirmenin kendi rejimi rotasyon ve zorunlu yer değiştirme davası sayfasında anlatılır.

1.4. Eş Durumu Tayininde Kurumlar Arası Geçiş ve Muvafakat

Eşinizin yanına gitmek için kendi kurumunuzdan ayrılıp başka bir kuruma geçmeniz gerekiyorsa, bu geçiş eş durumu tayininin değil kurumlar arası nakil rejiminin konusudur. 657 sayılı Kanun madde 74 memurların bir kurumdan diğerine nakillerini düzenler; madde 72, fıkra 2 de eşin atanmasının 74 ve 76 ncı maddelerde belirtilen esaslar çerçevesinde yapılacağını söyler.

Muvafakat ve kurumlar arası geçişin şartları memur naklinde muvafakat verilmemesi iptali davası sayfasında ele alınır.

1.5. Eşi Kamu Personeli Olmayan Memurun Aile Birliği Mazereti: Son İki Yılda 360 Gün Prim Şartı

Eşiniz kamu personeli değilse Yönetmelik madde 14, fıkra 1, (d) bendi uygulanır: eşinizin talep ettiğiniz yerde, başvurudan önceki son 2 yılda 360 gün sigorta primi ödemiş olması ve hâlen çalışıyor olması gerekir; çalışma kendi adına ya da hizmet akdiyle işverene bağlı biçimde yürütülmüş olabilir. Bu şartlar varsa atama eşinizin bulunduğu yere yapılabilir.

1.5.1. Eşi Özel Sektörde veya Kendi Adına Çalışan Memur: 360 Gün Sosyal Güvenlik Primi

Eşiniz özel sektörde çalışıyorsa ya da kendi adına iş yürütüyorsa (d) bendindeki üç unsurun birlikte bulunması gerekir: çalışmanın istenen yerde olması, 360 günlük prim şartının başvurudan önceki son 2 yıl içinde tamamlanmış olması ve eşinizin hâlen çalışıyor olması. Prim, eşinizin kendi adına ya da hizmet akdiyle işverene bağlı çalışmasından doğmalıdır. Yönetmelik madde 14, fıkra 2 uyarınca bu durumu belgeyle kurumunuza ibraz etmekle yükümlüsünüz.

Yönetmelik madde 14, fıkra 3'e göre genel sağlık bakımından önemi haiz sağlık personeli için özel yönetmelikte (d) bendine ilişkin farklı usul ve esaslar belirlenebilir. İzmir Bölge İdare Mahkemesi 1. İdari Dava Dairesi, eşi Muğla'da bir ilaç firmasında çalışan hastane hemşiresinin talebine ilişkin davada ilk derece mahkemesinin iptal kararını kaldırarak davayı reddetti; karar, İzmir BİM kararına ayrılan bölümde anlatılmıştır.

1.5.2. Eşi Yabancı Uyruklu veya Yurt Dışı Kuruluşta Çalışan Memur: Danıştay Kararı

Danıştay 2. Daire, 10.11.2021 tarihli kararında (E. 2020/1905, K. 2021/4107), Fransız uyruklu eşi Ankara'da Fransız Büyükelçiliği lisesinde çalışan ve sigorta primleri Fransa'ya ödenen öğretmenin eşinin Türkiye'de uluslararası sözleşme kapsamında güvenceli çalıştığı gerekçesiyle ret işlemini iptal etmiştir. Bugünkü Yönetmelik madde 14, fıkra 1, (d) bendinin ölçütü ise son iki yılda 360 gün primdir. Ret davasında bu kararın nasıl değerlendirildiği eş durumu tayini reddi iptal davası makalesindedir.

1.5.3. Eşi Milletvekili, Belediye Başkanı, Muhtar veya Noter Olan Memur

Eşiniz milletvekili, belediye başkanı, muhtar veya noterse Yönetmelik madde 14, fıkra 1, (e) bendi uygulanır ve atama eşinizin bulunduğu yere yapılabilir. Bu bentte eşin prim gün sayısına ya da kamu personeli olmasına ilişkin bir şart yer almaz. Yönetmelik madde 14, fıkra 2 uyarınca eşinizin bu görevlerden birinde bulunduğuna ilişkin belgeyi ve evlilik durumunu kanıtlayan belgeyi başvurunuza eklemeniz gerekir.

1.5.4. Kurum Yönetmeliği Eş Durumu İçin Ek Kısıt Koyabilir mi? Danıştay Kararı

Kurumunuzun özel yönetmeliği, genel Yönetmeliğe aykırı bir eş durumu kısıtı koyamaz: Yönetmelik madde 28'e göre kurumlar özel yönetmelik çıkarır, ancak özel yönetmeliklerde bu Yönetmeliğe aykırı hükümler yer alamaz. Mülki İdare Amirliği, Emniyet, Jandarma ve Sahil Güvenlik Hizmetleri sınıflarındaki personel hakkında ise kendi özel yönetmeliklerinin uygulanmasına devam edilir.

Stratejik personel, kurum yönetmeliğinde eş durumu talebine kısıtlama getirilen hekimleri kapsayan personel grubu demektir. Danıştay 5. Daire, 02.11.2015 tarihli kararında (E. 2015/3280, K. 2015/8501), stratejik personel kısıtıyla reddedilen bir hekimin eş durumu talebinde, Genel Yönetmelik madde 14'ün 30/6/2014 tarihli ve 2014/6578 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı Eki Yönetmelikle değiştirildiğini, bu suretle hakkın tüm devlet memurları için unvan veya sıfat yönünden kısıtlama olmaksızın tanındığını belirterek idare mahkemesi kararını bozmuştur. Bozma, Danıştayın temyiz incelemesi sonunda hukuka aykırı karar verilmesi sebebiyle incelenen kararı bozmasıdır (İYUK madde 49, fıkra 2, (b)). Karar, verildiği dönemdeki kurum yönetmeliğine ilişkindir; kendi kurumunuzun güncel özel yönetmeliği Yönetmelik madde 28'deki aykırılık yasağıyla birlikte değerlendirilmelidir.

1.6. Eş Durumu Tayini İçin Gerekli Belgeler ve Başvuru Usulü

Eş durumu tayini için eşinizin çalışma durumunu ya da görevini gösteren belge ile evlilik durumunu kanıtlayan belgeyi, Yönetmelik madde 26'daki istek formuna ekleyerek disiplin amirleriniz kanalıyla atamaya yetkili amire göndermeniz gerekir. Belgenin gerçeğe aykırı çıkması, yapılan atamanın iptaline ve soruşturmaya yol açar.

1.6.1. Başvuruya Eklenecek Belgeler (Yönetmelik Madde 14/2): Evlilik Belgesi ve Eşin Çalışma Belgesi

Yönetmelik madde 14, fıkra 2'ye göre aile birliği mazeretine dayanarak yer değiştirme isteyen memur, eşinin durumuna ilişkin belgeyi kurumuna ibraz etmekle yükümlüdür ve başvurusuna evlilik durumunu kanıtlayan belgeyi ekler. Eşinizin durumuna göre sunmanız gereken belgeler şunlardır:

• Eşiniz kamu personeliyse: eşinizin kamu kurum ve kuruluşlarında kamu personeli olarak çalıştığına ilişkin belge.
• Eşiniz kamu personeli değilse: atanmayı istediğiniz yerde son 2 yılda 360 günlük prim ödendiğini ve eşinizin kendi adına ya da hizmet akdiyle hâlen çalıştığını gösteren belge.
• Eşiniz milletvekili, belediye başkanı, muhtar veya noterse: eşinizin bu görevlerden birinde bulunduğuna ilişkin belge.
• Her durumda: evlilik durumunu kanıtlayan belge.

1.6.2. Aile Birliği Mazereti İstek Formu ve Başvuru Yolu (Yönetmelik Madde 26)

Aile birliği mazeretinizi belgeleyerek başvurduğunuzda, Yönetmelik madde 26 uyarınca "Yer Değiştirme Sureti ile Atanma İstek Formu"nu doldurup disiplin amirleriniz kanalıyla atamaya yetkili amire gönderirsiniz. Formda atanmak istediğiniz hizmet alanlarını belirtmeniz zorunludur. Madde 26, çalışma sürenizi tamamlamamış olsanız bile madde 12'deki mazeretini belgeleyen memurun bu formla başvurabileceğini açıkça düzenler.

1.6.3. Gerçeğe Aykırı Aile Birliği Belgesi: Atama İptal Edilir, Soruşturma Yapılır (Madde 27)

Mazeret belgesine dayanarak yapılan atamada belgenin gerçek dışı olduğu tespit edilirse, Yönetmelik madde 27 uyarınca atama işlemi iptal edilir ve hakkınızda soruşturma yapılır; soruşturma sonucunda genel hükümler uygulanır. Bu hüküm aile birliği mazeretine dayalı atamaları da kapsar. Eşinizin çalışma durumunu ya da evliliğinizi gösteren belgelerin güncel ve doğru olması, hem başvurunun kabulü hem de atamanın sonradan korunması için belirleyicidir.

2. Eş Durumu Tayini Şartları: Çalışma Süresi, Yıllık Belge ve Ortak Kurallar

Aile birliği mazereti, Yönetmelik madde 12'de diğer mazeretlerle birlikte düzenlenir ve ortak kurallara tabidir. Belgelenen mazeret süre beklenmeden atamaya imkân verir; mazeretin devamı her Ocak ayında belgelenir; mazeret sona ererse tamamlanmamış süre tamamlanır. Bu kurallar, mazeret türlerinin ayrıntısından bağımsız olarak uygulanır.

2.1. Aile Birliği Mazereti Belgelenirse Zorunlu Süre Beklenmeden Yer Değiştirme Yapılabilir

Aile birliği mazeretinizi belgelerseniz, Yönetmelik madde 12, fıkra 1 uyarınca bulunduğunuz yerdeki çalışma sürenizi doldurmadan isteğiniz üzerine yer değiştirme suretiyle atamanız yapılabilir. Yönetmelik madde 10 da memurun isteği üzerine madde 12'de belirtilen nedenlerle, madde 5'teki süreler tamamlanmadan atama yapılabileceğini tekrarlar.

“Sağlık, aile birliği ve can güvenliği mazeretlerinin belgelendirilmesi halinde, hizmet bölgelerindeki ve/veya hizmet alanlarındaki zorunlu çalışma süreleri tamamlanmadan memurun isteği üzerine yer değiştirme suretiyle ataması yapılabilir.”

Devlet Memurlarının Yer Değiştirme Suretiyle Atanmalarına İlişkin Yönetmelik madde 12, fıkra 1

Madde 12, fıkra 1 aile birliği mazeretinin belgelendirilmesi halinde çalışma süreleri tamamlanmadan memurun isteği üzerine atamanın "yapılabilir" olduğunu söyler; talebiniz ayrıca Yönetmelik madde 14'teki şartlara göre değerlendirilir.

2.2. Aile Birliği Mazeret Belgesi Her Ocak Yenilenir; Mazeret Sona Ererse Eksik Süre Tamamlanır

Aile birliği mazeretine dayanarak yer değiştiren memur, Yönetmelik madde 12, fıkra 2 uyarınca mazeretinin devam ettiğini her yıl Ocak ayında alacağı belgeyle belgelendirmek zorundadır. Mazeret sona ererse, mazeret nedeniyle tamamlanmamış zorunlu hizmet süresini tamamlamanız gerekir.

Örneğin, eşinin bulunduğu yere aile birliği mazeretiyle atanan bir memur, izleyen her yılın Ocak ayında eşinin aynı yerde çalışmaya devam ettiğini gösteren güncel belgeyi kurumuna sunar; mazeret ortadan kalktığında ise eski yerindeki hizmet süresini tamamlamakla yükümlü olur.

2.3. Eş Durumu Tayini Hangi Aylarda Yapılır? Atama Dönemi

Eş durumu tayinleri de Yönetmelik madde 8 uyarınca kural olarak her yılın Haziran–Eylül döneminde yapılır; iş mevsimi bu dönemi kapsayan hizmetlerde Mart ve Ekim ayları esas alınır, Sağlık Bakanlığı kadrolarındaki sağlık hizmetleri ve yardımcı sağlık hizmetleri sınıfı personeli için ise dönem her yılın Ocak ayı ile Haziran–Eylül dönemidir. Yönetmelik madde 12, fıkra 3 yalnız sağlık ve can güvenliği mazeretlerine dayalı atamaları atanma dönemine tabi tutmaz; aile birliği mazeretine dayalı atamalar için böyle bir istisna öngörülmemiştir. Kurumların özel yönetmelikleri, Yönetmelik madde 28 çerçevesinde kendi uygulama ayrıntılarını belirler. Atama dönemi ve yer değiştirme planının ayrıntısı naklen atama işleminin iptali davası sayfasında anlatılır.

2.4. Eş Durumu Dışındaki Mazeret Hâlleri: Ayrı Dava Türleri

Eş durumu tayini dışında Yönetmelik, sağlık mazeretine bağlı yer değişikliğini madde 13'te, can güvenliği mazeretine bağlı yer değişikliğini madde 14/A'da düzenler; engellilik nedeniyle tayin talebi de ayrı bir uyuşmazlık türüdür. Bu mazeretlerin şartları ve reddine karşı açılacak davalar kendi sayfalarında anlatılır: sağlık mazereti tayini reddine karşı dava, can güvenliği mazereti tayini reddine karşı dava ve engellilik nedeniyle tayin reddine karşı dava.

3. Eş Durumu Tayini Talebi Reddedilirse: Dava Yolu

Eş durumu tayini talebiniz reddedilmişse, dava süresi, yetkili mahkeme, ret gerekçelerinin denetimi, emsal kararlar ve dilekçe örneği Eş Durumu Tayini Reddi İptal Davası: Süre ve Ret Gerekçeleri makalesinde anlatılır. Ret yazınızı ve tebliğ tarihini saklayın. Dava dilekçesinin bölümleri için Eş Durumu Tayini Dilekçe Örneği: Bölümler ve İstem rehberine bakabilirsiniz.